تشخیص آستیگماتیسم چشم؛ علائم، آزمایش‌ها و درمان

آستیگماتیسم نوعی خطای انکساری است که در آن انحنای قرنیه یا عدسی در جهت‌های مختلف یکسان نیست و تصویر می‌تواند در دور یا نزدیک تار شود. تشخیص قطعی با معاینه چشم، سنجش دید و تعیین نمره انکساری انجام می‌شود؛ نگاه‌کردن به یک تصویر اینترنتی یا حدس از روی سردرد کافی نیست. عینک، لنز مناسب یا در بعضی افراد جراحی می‌تواند دید را اصلاح کند.

وقتی سطح قرنیه یا عدسی در همه جهت‌ها انحنای یکسان ندارد، نور در یک نقطه دقیق روی شبکیه متمرکز نمی‌شود. نتیجه می‌تواند تاری، کشیدگی یا دوگانگی سایه‌مانند تصویر باشد. آستیگماتیسم ممکن است همراه نزدیک‌بینی یا دوربینی دیده شود. مؤسسه ملی چشم آمریکا آن را خطای انکساری رایج معرفی می‌کند.

مقدار کم آستیگماتیسم گاهی علامت آزاردهنده ندارد. شدت علامت نیز همیشه با عدد نسخه یکسان نیست؛ کار نزدیک طولانی، خشکی چشم یا مشکل دیگری ممکن است شکایت فرد را بیشتر کند. به همین دلیل پزشک یا بینایی‌سنج فقط به توضیح بیمار اکتفا نمی‌کند و دید و ساختار چشم را می‌سنجد.

تاری دید در دور یا نزدیک، دشواری خواندن نوشته ریز، نیاز به جمع‌کردن چشم و خستگی پس از کار بینایی از شکایت‌های ممکن‌اند. برخی افراد در شب هاله یا کشیدگی چراغ‌ها را گزارش می‌کنند. این نشانه‌ها می‌توانند با خشکی چشم، تغییر نمره عینک یا بیماری‌های دیگر هم رخ دهند؛ بنابراین از روی آن‌ها نمی‌توان نسخه عینک نوشت.

اگر سردرد دارید، زمان و موقعیت آن را یادداشت کنید. سردردی که فقط پس از کار طولانی با صفحه رخ می‌دهد لزوماً از آستیگماتیسم نیست. در راهنمای خشکی چشم هنگام کار با مانیتور علت دیگری برای ناراحتی چشم توضیح داده شده است. معاینه کمک می‌کند این مشکلات از هم جدا شوند.

معاینه معمولاً با پرسش درباره علائم، سابقه عینک، بیماری و دارو شروع می‌شود. سپس دید هر چشم جداگانه با چارت سنجیده می‌شود. دستگاه اتورفرکتومتر می‌تواند نقطه شروعی برای برآورد نمره بدهد، ولی پاسخ نهایی با آزمایش انکسار و مقایسه عدسی‌ها تنظیم می‌شود. پزشک یا بینایی‌سنج ممکن است سلامت قرنیه و داخل چشم را هم بررسی کند.

MedlinePlus نیز معاینه استاندارد چشم و آزمایش انکساری را مسیر تشخیص معرفی می‌کند. اگر نسخه تازه برای نخستین بار اختلاف زیادی با نسخه قبلی دارد، بررسی علت تغییر مهم است. عدد دستگاه به‌تنهایی نسخه نهایی نیست و نتیجه باید با کیفیت دید و شرایط چشم فرد هماهنگ شود.

نسخه عینک ممکن است چند عدد داشته باشد. عدد SPH برای نزدیک‌بینی یا دوربینی، CYL برای مقدار اصلاح آستیگماتیسم و AXIS برای جهت آن است. محور بین صفر تا ۱۸۰ درجه نوشته می‌شود و به معنی شدت بیماری نیست. دو نفر با مقدار سیلندر مشابه می‌توانند محور متفاوت و تجربه دید متفاوت داشته باشند.

علامت مثبت یا منفی سیلندر ممکن است بسته به شیوه نوشتن نسخه تغییر کند، بدون آنکه اصلاح نهایی متفاوت باشد. به همین دلیل مقایسه دو نسخه فقط از روی یک عدد گمراه‌کننده است. اگر عینک تازه سرگیجه یا تاری مداوم ایجاد می‌کند، نسخه، فاصله مردمکی و ساخت عینک باید بررسی شود؛ خودسرانه نتیجه نگیرید که چشم ضعیف‌تر شده است.

توپوگرافی انحنای سطح قرنیه را در نقاط مختلف نشان می‌دهد. این آزمایش در آستیگماتیسم نامنظم، تغییر سریع نمره، دیدی که با عینک خوب اصلاح نمی‌شود یا پیش از برخی جراحی‌ها کاربرد دارد. پزشک ممکن است برای بررسی احتمال قوز قرنیه آن را درخواست کند. برای هر آستیگماتیسم خفیف و پایدار، نقشه قرنیه ضرورت ندارد.

بیمارستان چشم Moorfields روش‌های تشخیص و درمان را توضیح می‌دهد. نقشه قرنیه مکمل معاینه است، نه جایگزین آن. کیفیت اشک چشم، استفاده اخیر از لنز تماسی و همکاری فرد می‌تواند روی اندازه‌گیری اثر بگذارد. اگر نتیجه با معاینه سازگار نیست، متخصص ممکن است آزمایش را تکرار کند.

در نوع منظم، انحنای اصلی قرنیه معمولاً در دو جهت قابل پیش‌بینی است و بسیاری از افراد با عینک یا لنز مناسب دید خوبی پیدا می‌کنند. نوع نامنظم ممکن است پس از آسیب، جراحی یا بعضی بیماری‌های قرنیه رخ دهد. اصلاح آن پیچیده‌تر است و گاهی بررسی تخصصی یا لنز ویژه لازم می‌شود.

از روی شدت تاری نمی‌توان نوع آستیگماتیسم را تعیین کرد. کسی با عدد سیلندر بالا ممکن است آستیگماتیسم منظم داشته باشد؛ فردی با عدد کمتر اما سطح قرنیه نامنظم، دید رضایت‌بخشی با عینک نگیرد. تشخیص با معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری انجام می‌شود. خوددرمانی یا سفارش لنز بر اساس نسخه قدیمی می‌تواند مشکل را پنهان کند.

کودک ممکن است تاری را طبیعی بداند و شکایت نکند. نزدیک‌شدن زیاد به کتاب، کج‌کردن سر، جمع‌کردن چشم یا افت عملکرد دیداری می‌توانند سرنخ باشند، ولی تشخیص نیستند. اگر تفاوت بین دو چشم زیاد باشد، رشد بینایی یکی از چشم‌ها ممکن است آسیب ببیند. معاینه دوره‌ای متناسب با سن و توصیه پزشک مهم است.

والدین نباید منتظر شوند کودک حتماً سردرد یا درد چشم را بیان کند. در سنین پایین آزمون‌های متناسب با توان همکاری کودک وجود دارد. اگر در خانواده مشکلات چشمی مهم هست یا غربالگری نتیجه غیرعادی داشته، پیگیری کامل‌تر لازم می‌شود. عینک تجویزشده برای کودک باید درست ساخته شود و زمان استفاده آن مطابق نظر متخصص باشد.

تصویرهای شعاعی یا خطوط سیاه ممکن است به فرد نشان دهند بعضی جهت‌ها را متفاوت می‌بیند، اما نتیجه آن‌ها تحت تأثیر روشنایی صفحه، فاصله، کیفیت نمایشگر و تمرکز چشم است. این آزمون‌ها مقدار سیلندر و محور را تعیین نمی‌کنند. همچنین خشکی چشم یا خطای انکساری دیگر می‌تواند نتیجه مشابه بسازد.

اگر با یک تصویر آنلاین احساس کردید دیدتان نامتقارن است، آن را فقط دلیلی برای گرفتن وقت معاینه بدانید. تجویز عینک آماده یا لنز بر اساس این تصویر ایمن نیست. در معاینه رسمی هر چشم جدا بررسی و سلامت چشم نیز ارزیابی می‌شود؛ چیزی که یک آزمون صفحه‌نمایش نمی‌تواند انجام دهد.

عدسی استوانه‌ای عینک جهت‌های مختلف شکست نور را جبران می‌کند و می‌تواند تصویر را واضح‌تر کند. لنز تماسی توریک نیز برای برخی افراد گزینه است، اما تناسب، بهداشت و وضعیت سطح چشم باید بررسی شود. در آستیگماتیسم نامنظم، گاهی لنز سخت یا اسکلرال به تشخیص متخصص بهتر از عینک عمل می‌کند.

عینک بیماری زمینه‌ای قرنیه را درمان نمی‌کند؛ دید را اصلاح می‌کند. اگر نمره در حال تغییر است یا دید با نسخه درست بهبود کافی ندارد، بررسی بیشتر لازم است. لنز نامناسب می‌تواند خشکی یا آسیب سطح چشم ایجاد کند. برنامه تعویض و شست‌وشو باید همان باشد که متخصص برای نوع لنز تجویز کرده است.

برخی افراد با نمره پایدار و قرنیه مناسب می‌توانند برای جراحی انکساری ارزیابی شوند. تصمیم به سن، ضخامت و شکل قرنیه، خشکی چشم، نمره و انتظار فرد بستگی دارد. داشتن آستیگماتیسم به‌تنهایی به معنای مناسب‌بودن جراحی نیست. معاینه پیش از عمل باید محدودیت‌ها و احتمال نیاز بعدی به عینک را روشن کند.

هیچ عمل انکساری تضمین دید کامل مادام‌العمر نیست. خشکی چشم، تغییر دید یا نیاز به اصلاح تکمیلی ممکن است رخ دهد. اگر بیماری قرنیه یا آستیگماتیسم نامنظم وجود دارد، روش درمان می‌تواند متفاوت باشد. پیشنهاد تبلیغاتی «رفع قطعی» بدون معاینه دقیق را نباید مبنای تصمیم قرار داد.

تاری تدریجی و پایدار معمولاً نیاز به وقت معاینه دارد، اما افت ناگهانی دید، درد شدید، قرمزی قابل توجه، آسیب چشم، جرقه‌های تازه یا پرده‌ای روی میدان دید باید سریع ارزیابی شود. این علائم را نباید به آستیگماتیسم معمول نسبت داد. اگر یک چشم ناگهان نسبت به دیگری تغییر کرده، منتظر نوبت عادی نمانید.

در صورت درد یا تغییر ناگهانی، از رانندگی با دید مختل خودداری کنید و به مرکز مناسب مراجعه کنید. قطره یا عینک قدیمی ممکن است علامت را موقتاً تغییر دهد ولی علت اصلی را برطرف نکند. تشخیص زودتر برای بعضی بیماری‌های چشم حیاتی است.

نسخه‌های قبلی عینک و لنز، فهرست داروها و زمان شروع علائم را همراه ببرید. اگر از لنز تماسی استفاده می‌کنید، درباره فاصله لازم تا آزمایش از مرکز معاینه بپرسید؛ نوع لنز و نوع آزمایش در این تصمیم اثر دارند. به متخصص بگویید تاری در دور، نزدیک یا هر دو بیشتر است و آیا در یک چشم تفاوت محسوسی دارید.

اگر کار طولانی با نمایشگر دارید، ساعات کار و علائم خشکی را نیز مطرح کنید. برای کودکان، راهنمای زمان مناسب استفاده از نمایشگر درباره عادت‌های روزمره خانواده است؛ این توصیه‌ها جای معاینه دید کودک را نمی‌گیرند. یادداشت کوتاه از شکایت‌ها کمک می‌کند مشکل اصلی در زمان معاینه فراموش نشود.

تمرین یا استراحت می‌تواند خستگی ناشی از کار نزدیک را کم کند، اما انحنای قرنیه را به شکل قابل پیش‌بینی تغییر نمی‌دهد. هیچ تصویر یا برنامه عمومی نمی‌تواند جای نسخه دقیق عینک یا بررسی بیماری قرنیه را بگیرد. اگر پس از استراحت دیدتان بهتر می‌شود، ممکن است خشکی یا فشار بینایی نیز سهم داشته باشد.

برای تصمیم درمانی، علت تاری باید مشخص شود. اگر نسخه عینک لازم است، استفاده مطابق توصیه متخصص معمولاً راه ساده‌تری برای دید واضح است. اگر علائم با عینک مناسب ادامه دارد، معاینه دوباره بهتر از تکرار تمرین‌های بی‌پشتوانه است.

تشخیص آستیگماتیسم با معاینه کامل و آزمایش انکسار انجام می‌شود. توپوگرافی قرنیه برای موارد انتخابی به کار می‌رود و تست‌های اینترنتی نمی‌توانند نمره عینک بدهند. بیشتر موارد با عینک یا لنز مناسب اصلاح می‌شوند؛ تغییر ناگهانی دید یا درد چشم نیاز به بررسی فوری دارد.

• مؤسسه ملی چشم آمریکا، آستیگماتیسم
• MedlinePlus، تشخیص آستیگماتیسم
• Moorfields Eye Hospital، تشخیص و درمان