چطور بخش روش تحقیق یک مقاله علمی را بخوانیم؟

برای خواندن بخش روش تحقیق، نخست پرسش پژوهش را کنار متن بگذارید و ببینید نویسندگان چه کسانی یا چه چیزهایی را بررسی کرده‌اند. بعد طراحی مطالعه، شیوه انتخاب نمونه، اندازه‌گیری‌ها، متغیرها و روش تحلیل را پیدا کنید. هر ادعای نتیجه باید به یک روش قابل پیگیری وصل باشد. اگر بخشی روشن نیست، آن را به‌عنوان پرسش ثبت کنید؛ از روی چکیده یا عنوان، کیفیت روش را حدس نزنید.

عنوان و چکیده را سریع بخوانید، سپس پرسش یا فرضیه اصلی را در مقدمه پیدا کنید. بخش روش باید نشان دهد برای پاسخ به همان پرسش چه کاری انجام شده است. اگر پرسش درباره اثر یک مداخله است، طراحی مناسب با پرسش توصیفی فرق دارد.

یادداشت یک‌جمله‌ای از هدف مطالعه کمک می‌کند هنگام دیدن جزئیات فنی، مسیر اصلی را گم نکنید.

برای نمونه، «آیا برنامه تمرین مشخصی درد زانو را کم می‌کند؟» با «چه تعداد از افراد مورد بررسی درد زانو دارند؟» دو پرسش متفاوت‌اند. اولی به مقایسه و کنترل علت‌های دیگر حساس‌تر است؛ دومی به نماینده بودن نمونه و تعریف درد. پیش از بررسی جدول‌های آماری، نوع پرسش را روشن کنید. در روش پیدا کردن پرسش اصلی مقاله علمی گام‌های جداگانه‌ای برای این کار آمده است.

نیازی نیست همه اصطلاح‌ها را در نخستین خواندن بفهمید. یک بار متن را برای تصویر کلی مرور کنید، بار دوم واژه‌های کلیدی و جزئیات را علامت بزنید. مقاله ریچارد کالت درباره بخش روش می‌گوید روش باید توضیح دهد چه کاری، چگونه و با چه تحلیل‌هایی برای پاسخ به پرسش انجام شده است. این چارچوب ساده برای خواننده نیز کاربرد دارد: در پایان خواندن باید بتوانید مسیر مطالعه را با زبان خودتان بازگو کنید.

دنبال واژه‌هایی مانند کارآزمایی تصادفی، مطالعه مشاهده‌ای، مقطعی، همگروهی، مورد و شاهد، آزمایشگاهی یا کیفی بگردید. هر طراحی برای نوعی پرسش مناسب است و محدودیت‌های خودش را دارد. عنوان طراحی را با کاری که واقعاً انجام شده تطبیق دهید. نام «کارآزمایی» به‌تنهایی ثابت نمی‌کند گروه‌ها درست تقسیم شده یا نتیجه بدون سوگیری است.

در مطالعه مقطعی، داده‌ها معمولاً در یک بازه یا نقطه زمانی گردآوری می‌شوند و برای شناخت شیوع یا ارتباط مفیدند، ولی از آن به‌تنهایی نباید رابطه علت و معلول قطعی ساخت. در مطالعه همگروهی، افراد در طول زمان دنبال می‌شوند و ترتیب زمانی بهتر دیده می‌شود، اما عوامل مخدوش‌کننده هنوز مهم‌اند. کارآزمایی تصادفی برای بررسی مداخله قوی‌تر است، به شرط اجرای مناسب تخصیص و پیگیری. مطالعه کیفی نیز به دنبال فهم تجربه و معناست و معیارهای ارزیابی دیگری دارد.

اگر مقاله از چند روش استفاده می‌کند، طراحی اصلی و هر زیرمطالعه را جدا کنید. ممکن است بخش روش یک تحلیل ثانویه از داده‌های قدیمی باشد؛ در این حالت باید بدانید داده‌ها ابتدا برای چه هدفی جمع شده‌اند. تغییر نام طرح در عنوان یا چکیده نسبت به روش واقعی را یادداشت کنید. شبکه EQUATOR برای طرح‌های مختلف راهنماهای گزارش‌دهی دارد که هنگام ارزیابی کامل بودن توضیح روش کمک می‌کنند.

ببینید افراد از کجا و چگونه وارد مطالعه شده‌اند، چند نفر بررسی اولیه شده‌اند، چه کسانی کنار گذاشته شده‌اند و چند نفر تا پایان باقی مانده‌اند. معیارهای ورود و خروج را با پرسش پژوهش مقایسه کنید. اگر نمونه تنها از یک مرکز یا گروه خاص آمده، نتیجه ممکن است برای همه افراد جامعه قابل تعمیم نباشد.

حجم زیاد نمونه به‌تنهایی انتخاب نامناسب را جبران نمی‌کند.

در پژوهش درباره دانش‌آموزان، فرق دارد که نمونه از یک مدرسه داوطلب باشد یا از چند مدرسه با روش مشخص انتخاب شده باشد. در پژوهش پزشکی، حذف افراد دارای بیماری همراه ممکن است نتیجه را تمیزتر کند، ولی کاربرد آن برای بیمار واقعی را محدود کند. تعداد افرادی که از مطالعه خارج شده‌اند هم مهم است؛ اگر خروج در یک گروه بیشتر باشد، نتیجه نهایی ممکن است جابه‌جا شود. دنبال نمودار جریان شرکت‌کنندگان یا جدول ویژگی‌های اولیه بگردید.

اگر روش انتخاب مبهم است، سؤال دقیق بنویسید: «آیا افراد به‌صورت متوالی وارد شدند؟» یا «چرا این گروه حذف شد؟» این پرسش از قضاوت کلی «نمونه بد است» مفیدتر است. درباره مطالعه‌های آنلاین، به خودانتخابی پاسخ‌دهندگان و پاسخ ندادن افراد نیز توجه کنید. نمونه‌ای که از شبکه اجتماعی یک صفحه جمع شده نماینده همه کاربران اینترنت نیست، مگر شواهد و روش وزن‌دهی مناسب ارائه شده باشد.

متغیر اصلی، پیامد و عوامل زمینه‌ای را از متن پیدا کنید و ببینید هر کدام چگونه تعریف و اندازه‌گیری شده‌اند. «بهبود سلامت» عبارت کلی است؛ آیا پژوهش فشار خون، نمره پرسش‌نامه یا مراجعه به بیمارستان را سنجیده؟ ابزار اندازه‌گیری باید برای همان هدف مناسب باشد. زمان سنجش نیز مهم است؛ اثر کوتاه‌مدت را نمی‌توان خودکار به نتیجه بلندمدت تبدیل کرد.

اگر مقاله می‌گوید فعالیت بدنی بیشتر شده، بپرسید داده از گام‌شمار آمده یا گزارش خود افراد. هر کدام خطاهای متفاوت دارند. برای پرسش‌نامه، نسخه معتبر، زبان، نحوه نمره‌دهی و مقدار داده گمشده اهمیت دارد. در آزمایشگاه، روش کالیبراسیون و شرایط نمونه‌گیری می‌تواند بر عددها اثر بگذارد. لازم نیست خواننده غیرمتخصص همه جزئیات فنی را حفظ کند، اما باید بداند نتیجه بر چه نوع داده‌ای استوار است.

تعریف پیامد باید پیش از دیدن نتیجه روشن باشد. اگر پژوهش چندین پیامد را اندازه گرفته و فقط یکی را برجسته کرده، دنبال توضیح درباره پیامد اصلی و تحلیل‌های از پیش تعیین‌شده بگردید. ممکن است تفاوت آماری در یک زیرگروه کوچک تصادفی باشد. بررسی اعتبار مقاله علمی مرحله بعدی است که روش، گزارش نتایج و وضعیت انتشار را کنار هم می‌گذارد.

اگر ادعا درباره اثر یا تفاوت است، ببینید گروه مقایسه چیست و افراد چگونه به گروه‌ها رسیده‌اند. در کارآزمایی، تصادفی‌سازی، پنهان‌سازی تخصیص و کورسازی در صورت امکان اهمیت دارند. در مطالعه مشاهده‌ای، سن، بیماری زمینه‌ای یا عوامل دیگر ممکن است هم با مواجهه و هم با پیامد ارتباط داشته باشند.

نویسندگان باید بگویند این عوامل را چگونه سنجیده و در تحلیل لحاظ کرده‌اند.

مثلاً اگر مصرف یک نوشیدنی با خواب بهتر همراه بوده، شاید سن، شغل، برنامه خواب یا میزان فعالیت بدنی در دو گروه متفاوت باشد. تعدیل آماری می‌تواند بخشی از این تفاوت را بررسی کند، ولی متغیر اندازه‌گیری‌نشده را جادویی حذف نمی‌کند. در پژوهش کیفی، به روش انتخاب مشارکت‌کنندگان، نقش پژوهشگر و شیوه تحلیل گفت‌وگوها توجه کنید. «کنترل سوگیری» در همه طراحی‌ها یک شکل ندارد.

به دنبال عبارت‌های روشن درباره داده گمشده، خروج افراد و تغییر برنامه مطالعه بگردید. اگر گروهی بیش از گروه دیگر از پیگیری خارج شده، مقایسه پایان مطالعه ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. راهنمای CONSORT برای گزارش کارآزمایی تصادفی و STROBE برای مطالعه مشاهده‌ای چک‌لیست‌های مشخص دارند؛ این راهنماها ضمانت کیفیت نیستند، اما نبود جزئیات لازم را آشکار می‌کنند.

ابتدا ببینید نویسندگان برای هر پیامد چه مقایسه‌ای انجام داده‌اند و آیا این مقایسه با طراحی مطالعه سازگار است. بعد به اندازه اثر و عدم قطعیت آن نگاه کنید، نه فقط عدد «معنادار». اندازه نمونه، داده گمشده و آزمون‌های متعدد را یادداشت کنید.

اگر روش آماری را نمی‌شناسید، پرسش عملی این است: آیا متن روشن می‌کند کدام داده به کدام نتیجه رسیده است؟

برای خواننده عمومی، لازم نیست فرمول همه آزمون‌ها را حل کند. اما فرق میان میانگین، میانه و درصد را بفهمد و ببیند کدام برای داده استفاده شده است. فاصله اطمینان محدوده‌ای از عدم قطعیت برآورد را نشان می‌دهد؛ عدد P کوچک به‌تنهایی بزرگی یا اهمیت عملی اثر را نمی‌گوید. اگر فقط یک عدد در چکیده آمده، جدول کامل نتیجه و روش محاسبه را بخوانید. ممکن است تفاوت کوچک از نظر آماری دیده شود ولی در عمل ناچیز باشد.

تحلیل از پیش برنامه‌ریزی‌شده با تحلیل اکتشافی بعد از مشاهده داده فرق دارد. هر دو می‌توانند مفید باشند، اما نتیجه اکتشافی معمولاً نیاز به آزمون مستقل دارد. وقتی مقاله چندین زیرگروه را جداگانه بررسی کرده، احتمال یافتن تفاوت اتفاقی بیشتر می‌شود. اگر روش درباره مدیریت داده‌های گمشده سکوت کرده، تفسیر نتیجه دشوارتر است. سؤال‌های مشخص خود را هنگام خواندن حاشیه‌نویسی کنید.

برای هر ادعای مهم در نتیجه‌گیری، به روش برگردید و ببینید آن پیامد، زمان سنجش و گروه مقایسه قبلاً تعریف شده‌اند یا نه. اگر نویسندگان درباره همه مردم حرف می‌زنند ولی نمونه فقط از گروه محدودی آمده، دامنه ادعا را محدودتر بخوانید. اگر مطالعه فقط همبستگی را سنجیده، عبارت علت‌ومعلولی در نتیجه‌گیری نیاز به احتیاط دارد.

یک جدول کوچک برای خودتان بسازید: پرسش، روش جمع‌آوری داده، پیامد، نتیجه و محدودیت. لازم نیست آن را منتشر کنید؛ هدف این است که زنجیره استدلال را گم نکنید. برای مثال، اگر مداخله فقط چهار هفته اجرا شده، نمی‌توان از همان داده درباره اثر یک‌ساله نتیجه قطعی گرفت. اگر پیامد با پرسش‌نامه خوداظهاری اندازه گرفته شده، آن را با اندازه‌گیری مستقیم یکسان ندانید.

گاهی جزئیات اصلی در پیوست مقاله یا پروتکل ثبت‌شده است. اگر روش کوتاه است، بخش supplementary material را ببینید. نبودن یک نکته در متن اصلی لزوماً به معنی انجام نشدن آن نیست؛ شاید جای دیگری گزارش شده باشد. با این حال، اگر پس از بررسی منابع همراه هنوز نمی‌دانید نمونه چگونه انتخاب شده یا پیامد چگونه سنجیده شده، باید درباره قدرت نتیجه محتاط بمانید.

ابتدا اصطلاح را در جمله خودش و با پرسش پژوهش بخوانید، سپس تعریف آن را از منبع آموزشی معتبر پیدا کنید. معنای یک واژه آماری ممکن است با کاربرد روزمره‌اش فرق داشته باشد. به‌جای ترجمه واژه‌به‌واژه، بپرسید آن روش چه تصمیمی در مطالعه ساخته است.

اگر باز هم روشن نیست، همان بخش را علامت بزنید و سراغ نتیجه نهایی با قطعیت نروید.

برای نمونه، «تصادفی» در کارآزمایی به شیوه تخصیص گروه اشاره دارد، نه اینکه پژوهشگر افراد را بی‌برنامه انتخاب کرده باشد. «کور» نیز بسته به مطالعه می‌تواند درباره شرکت‌کننده، ارزیاب یا تحلیل‌گر باشد. اصطلاح «کنترل» گاهی گروه مقایسه و گاهی کنترل آماری متغیرها را می‌رساند. هر بار کاربرد آن را در متن مشخص کنید.

اگر خواندن مقاله برای تصمیم پزشکی، مالی یا سیاست‌گذاری مهم است، از فرد متخصص همان حوزه درباره روش و محدودیت‌ها نظر بخواهید. یک مقاله، حتی با روش خوب، به‌تنهایی همه شواهد یک موضوع نیست. برای مطالعه عادی، چند پرسش روشن کافی است: چه کسانی بررسی شدند؟ چه چیزی سنجیده شد؟ با چه چیزی مقایسه شد؟ داده‌ها چگونه تحلیل شدند؟ و نتیجه تا کجا قابل تعمیم است؟

بخش روش را با پرسش پژوهش بخوانید و مسیر انتخاب نمونه، اندازه‌گیری، مقایسه و تحلیل را دنبال کنید. هر ادعای نتیجه باید با داده و روش گزارش‌شده سازگار باشد. ابهام در روش را به پرسش مشخص تبدیل کنید و درباره تعمیم یا رابطه علت‌ومعلولی از آنچه مطالعه سنجیده فراتر نروید.

• چارچوب خواندن روش از مقاله ریچارد کالت در نسخه دانشگاهی و راهنماهای گزارش‌دهی شبکه EQUATOR که در متن پیوند داده شده‌اند گرفته شده است.