مکتب رئالیسم در نقاشی و ادبیات چگونه شکل گرفت

رئالیسم در نقاشی و ادبیات قرن نوزدهم، به‌ویژه در فرانسه، با توجه جدی به زندگی معاصر و آدم‌های معمولی شکل گرفت. نقاشان و نویسندگان می‌خواستند کار، شهر، روابط اجتماعی و دشواری‌های روزمره را موضوع اثر هنری کنند. رئالیسم به معنی رونویسی بی‌واسطه از جهان نیست؛ هنرمند همچنان انتخاب می‌کند چه چیزی را نشان دهد و چگونه روایت کند.

در سنت آکادمیک اروپایی، موضوع‌های تاریخی، اسطوره‌ای و مذهبی برای آثار بزرگ و رسمی جایگاه بالایی داشتند. البته زندگی روزمره پیش از قرن نوزدهم هم در هنر دیده می‌شد؛ رئالیست‌ها آن را اختراع نکردند. تغییر مهم این بود که زندگی مردم عادی و مسائل زمانه را شایسته مقیاس و توجهی دانستند که پیش‌تر بیشتر برای قهرمانان و روایت‌های باشکوه به کار می‌رفت.

رمانتیسم نیز با تأکید بر احساس، خیال، امر استثنایی و طبیعت بر هنر دوره اثر گذاشته بود. واکنش رئالیست‌ها را نباید به صورت یک مخالفت ساده و یکدست با همه آثار رمانتیک دید. هر هنرمند مسیر خاص خود را داشت. اما در مجموع، مشاهده مستقیم جامعه معاصر و کنار گذاشتن آرمانی‌سازی افراطی، در تعریف رئالیسم جای برجسته‌ای گرفت.

در نقاشی، سالن‌های رسمی و داوری نهادهای هنری تعیین می‌کردند چه اثری دیده شود. در ادبیات، گسترش خواندن رمان، مطبوعات و مخاطب شهری زمینه تازه‌ای برای روایت زندگی اجتماعی فراهم کرد. این تغییرها یک‌روزه رخ ندادند. رئالیسم نیز محصول یک بیانیه واحد یا یک شخص تنها نبود.

شهرنشینی، صنعت، دگرگونی روابط طبقاتی و تحولات سیاسی، چشم‌انداز زندگی اروپایی را تغییر داد. هنرمندان با خیابان، کارگاه، روستا و زندگی طبقه متوسط و کارگر روبه‌رو بودند. مقاله موزه متروپولیتن درباره رئالیسم فرانسوی رونق این جنبش را از حدود دهه ۱۸۴۰ تا اواخر قرن نوزدهم توصیف می‌کند و پیوند آن را با موضوع‌های معاصر و تجربه اجتماعی توضیح می‌دهد.

انقلاب ۱۸۴۸ فرانسه یکی از رویدادهای مهم زمینه تاریخی بود، اما نباید از آن نتیجه گرفت همه نقاشان رئالیست برنامه سیاسی یکسان داشتند. انتخاب موضوع کارگران یا روستاییان می‌توانست برای مخاطب آن دوره معنای سیاسی پیدا کند، حتی وقتی هنرمند برداشت متفاوتی داشت. زمینه تاریخی به ما کمک می‌کند بفهمیم چرا تصویری از یک مراسم روستایی یا کار سخت، در نمایشگاه رسمی بحث‌برانگیز می‌شد.

این جنبش در فرانسه پررنگ بود، اما به آن محدود نماند. در انگلستان و کشورهای دیگر نیز نویسندگان و هنرمندان راه‌هایی برای بازنمایی زندگی اجتماعی یافتند. زمان، سنت ادبی و مسائل هر جامعه متفاوت بود؛ بنابراین کاربرد یک تعریف یکسان برای همه آثار قرن نوزدهم دقیق نیست. باید اثر، مکان و دوره را در کنار هم دید.

نقاشی رئالیستی زندگی معاصر را در موضوع و شیوه نمایش جدی گرفت. گوستاو کوربه با آثاری درباره مردم زادگاهش، از جمله «تدفین در اورنان»، موضوع‌های معمول را در ابعاد بزرگ مطرح کرد. موزه متروپولیتن در معرفی کوربه توضیح می‌دهد این مقیاس پیش‌تر بیشتر به نقاشی تاریخی اختصاص داشت و همین انتخاب واکنش برانگیخت.

«واقع‌گرایی» در اینجا فقط شباهت چهره‌ها به عکس نیست. ترکیب‌بندی، نور، جایگاه اشخاص و حذف یا افزودن جزئیات همچنان تصمیم‌های هنری‌اند. نقاش ممکن است زندگی روزمره را دقیق مشاهده کند، ولی هرگز همه واقعیت را در یک قاب جا نمی‌دهد. از این رو یک تابلو رئالیستی می‌تواند دیدگاه هنرمند درباره جامعه را نیز منتقل کند، بدون اینکه به گزارشی بی‌طرف از همه رویدادها تبدیل شود.

ژان فرانسوا میله با تصویرهایی از زندگی روستایی و کار کشاورزی در همین گفت‌وگو جای دارد. اما سبک او را نباید کاملاً با کوربه یکی گرفت. تحلیل متروپولیتن به تفاوت روش‌ها و موضوع‌های نقاشان اشاره می‌کند. رئالیسم چتری برای آثار نزدیک به هم است، نه نام یک تکنیک واحد با رنگ و قلم‌موی ثابت.

کوربه یکی از چهره‌های محوری رئالیسم نقاشی بود. او در آثارش مردم و محیط زادگاه خود را جدی گرفت و در برابر سلسله‌مراتب رایج موضوع‌های هنری ایستاد. در ۱۸۵۵، پس از رد شدن برخی آثارش برای نمایشگاه رسمی، نمایشگاهی مستقل برپا کرد که با عنوان «پاویون رئالیسم» شناخته شد. این رویداد به دیده شدن نام رئالیسم کمک کرد، اما آغاز مطلق همه اندیشه‌های واقع‌گرا نبود.

موزه متروپولیتن یادآوری می‌کند «کارگاه نقاش» و دیگر آثار کوربه، هم بازنمایی زندگی معاصر بودند و هم بیان موضع هنری او. نباید کوربه را به «کسی که هر چه دید بی‌دخالت نقاشی کرد» تقلیل داد. او موضوع، مقیاس و نحوه نمایش را آگاهانه برگزید. همین انتخاب‌ها بخشی از اثرند.

درک واکنش مخاطب هم اهمیت دارد. امروز دیدن آدم‌های معمولی روی بوم بزرگ عجیب نیست، اما برای بخشی از مخاطبان و نهادهای هنری آن دوره، این کار جایگاه سنتی موضوع‌های «والا» را به چالش می‌کشید. تحول رئالیسم را باید در نسبت با انتظارات زمان خودش خواند، نه فقط از نگاه تماشاگر امروز.

رمان رئالیستی معمولاً شخصیت‌هایی با انگیزه‌های قابل فهم را در محیط اجتماعی مشخص دنبال می‌کند. کار، پول، خانواده، شهر و محدودیت‌های طبقاتی می‌توانند در شکل‌گیری تصمیم‌ها نقش داشته باشند. نویسنده برای باورپذیری از جزئیات مکان، گفت‌وگو و رابطه علت و معلولی استفاده می‌کند. با این حال رمان سند خام تاریخی نیست؛ روایت، زاویه دید و انتخاب صحنه‌ها ساخته نویسنده‌اند.

فصل «رئالیسم و رمان» از انتشارات دانشگاه کمبریج توضیح می‌دهد اصطلاح رئالیسم تا دهه ۱۸۵۰ در نقد ادبی و هنر جا افتاده بود و به نویسندگانی در فرانسه و انگلستان نسبت داده می‌شد. بالزاک و فلوبر در فرانسه و دیکنز و جورج الیوت در انگلستان از نام‌هایی‌اند که در بحث رمان واقع‌گرا مطرح می‌شوند. این نویسندگان روش یکسانی ندارند؛ شباهت در توجه به جهان اجتماعی و شخصیت باورپذیر است.

جزئیات در رمان رئالیستی فقط برای طولانی کردن متن نیست. توصیف خانه، لباس یا شغل می‌تواند جایگاه اجتماعی شخصیت و محدودیت انتخاب او را نشان دهد. گفت‌وگوی روزمره نیز ممکن است تعارض‌های پنهان را آشکار کند. البته هر نویسنده‌ای که جزئیات زیاد می‌نویسد رئالیست نیست؛ نقش جزئیات در ساخت جهان داستان مهم است.

این دو اصطلاح گاهی کنار هم می‌آیند، اما کاملاً مترادف نیستند. ناتورالیسم در برخی روایت‌های تاریخ ادبیات با تأکید بر محیط، وراثت و مشاهده‌ای نزدیک به روش علمی توضیح داده می‌شود. رئالیسم عنوان گسترده‌تری برای توجه به زندگی قابل مشاهده و روابط اجتماعی است. مرز میان آثار همیشه روشن نیست و درباره جایگاه بعضی نویسندگان اختلاف نظر وجود دارد.

برای نمونه، آوردن نام امیل زولا در کنار رئالیسم به معنی حذف پیوند مهم او با ناتورالیسم نیست. موزه متروپولیتن هنگام توضیح نقاشی واقع‌گرا به روندهای هم‌زمان ادبی اشاره می‌کند. بهتر است واژه‌ها را بر اساس اثر مشخص به کار ببرید و هر اثر قرن نوزدهمی را فقط به دلیل موضوع اجتماعی در یک گروه قرار ندهید.

واقع‌گرایی همچنین به معنی نبود تخیل نیست. نویسنده شخصیت و موقعیت را می‌آفریند تا سازوکار زندگی را نشان دهد. حتی اگر همه جزئیات به تجربه روزمره نزدیک باشد، ترتیب رویدادها و انتخاب زاویه دید تخیلی است. این نکته کمک می‌کند برداشت ساده «رئالیسم یعنی گزارش دقیق واقعیت» را کنار بگذاریم.

نقاشی در یک قاب، لحظه و ترکیب دیداری را پیش چشم می‌گذارد؛ رمان می‌تواند تغییر شخصیت و محیط را در زمان دنبال کند. نقاش با مقیاس، رنگ و جای دادن آدم‌ها در قاب کار می‌کند. نویسنده با راوی، توصیف، گفت‌وگو و ترتیب رخدادها. هر دو ممکن است زندگی عادی را موضوع قرار دهند، اما ابزارشان یکسان نیست.

برای مقایسه، به یک نقاشی از کار روزمره نگاه کنید و بپرسید چه کسی مرکز تصویر است و چه چیزی بیرون قاب مانده. سپس بخشی از یک رمان واقع‌گرا را بخوانید و ببینید راوی چه دانسته‌هایی از شخصیت و جامعه در اختیار شما می‌گذارد. این پرسش‌ها نشان می‌دهند «واقعیت» چگونه در هر رسانه ساخته و انتخاب می‌شود.

رئالیسم در هر دو هنر نسبت به قراردادهای پیشین واکنش نشان داد، اما به یک سبک ظاهری فروکاسته نمی‌شود. بعضی آثار از نظر ظاهر دقیق و صیقلی‌اند، بعضی عمداً بافتی زمخت‌تر دارند. در ادبیات نیز روایت‌ها ممکن است زبان و زاویه دید متفاوتی داشته باشند. تحلیل باید از خود اثر آغاز شود، نه از یک چک‌لیست بسته.

نخست زمان و مکان تولید اثر را بشناسید. سپس موضوع و شخصیت‌ها را بررسی کنید: چه کسانی دیده می‌شوند و چه کسانی غایب‌اند؟ چه جزئیاتی از کار، خانه یا روابط اجتماعی دیده می‌شود؟ اثر چه انتظاری از هنر زمانه را تأیید یا به چالش می‌کشد؟ این پرسش‌ها از قضاوت سریع درباره «واقعی بودن» تصویر دقیق‌ترند.

در نقاشی، اندازه اثر و محل نمایش را هم در نظر بگیرید. تصویری از یک موضوع ساده در ابعاد کوچک، تأثیری متفاوت از همان موضوع در بومی بزرگ در سالن رسمی دارد. در رمان، به راوی توجه کنید: آیا درباره همه شخصیت‌ها می‌داند یا نگاه محدود دارد؟ آیا جزئیات را برای شناخت محیط می‌آورد یا برای نقد اجتماعی؟

می‌توانید برای شروع از صفحه تاریخ رئالیسم فرانسوی در موزه متروپولیتن نمونه‌های تصویری را ببینید و سپس متنی درباره رمان واقع‌گرا بخوانید. برای مقایسه با جنبشی متفاوت در تاریخ هنر، مقاله کوبیسم و نقش پیکاسو را بخوانید. هدف مقایسه شواهد خود اثر با توضیح تاریخی است.

رئالیسم در میانه قرن نوزدهم، به‌ویژه در فرانسه، زندگی معاصر و آدم‌های معمولی را به موضوع جدی هنر تبدیل کرد. کوربه در نقاشی و نویسندگانی مانند بالزاک و فلوبر در ادبیات با روش‌های متفاوت در این تاریخ مطرح‌اند. اثر واقع‌گرا نسخه مکانیکی جهان نیست؛ انتخاب موضوع، زاویه دید و شکل روایت به آن معنا می‌دهد.

• موزه متروپولیتن: رئالیسم فرانسوی قرن نوزدهم
• موزه متروپولیتن: گوستاو کوربه
• Cambridge University Press: رئالیسم و رمان