تأثیر بازی‌های ویدئویی بر یادگیری و خلاقیت کودکان

بازی ویدئویی می‌تواند فرصتی برای حل مسئله، تمرین همکاری و ساختن ایده باشد، اما هیچ بازی‌ای به‌تنهایی خلاقیت یا نمرهٔ درسی کودک را تضمین نمی‌کند. نوع بازی، سن، همراهی بزرگسال و زمانی که از خواب، درس یا فعالیت بدنی گرفته می‌شود بر نتیجه اثر دارند. شواهد پژوهشی را باید با همین محدودیت‌ها خواند.

پاسخ به نوع بازی و تعریف خلاقیت بستگی دارد. در بازی‌ای که ساختن، ترکیب‌کردن یا آزمودن راه‌حل‌های مختلف را ممکن می‌کند، کودک فرصت دارد ایده‌های خود را امتحان کند. این فرصت با اثبات افزایش پایدار خلاقیت در زندگی روزمره یکسان نیست. برای نتیجهٔ قوی‌تر باید دید کودک بیرون از بازی نیز ایده‌پردازی یا حل مسئلهٔ تازه را بهتر انجام می‌دهد یا نه.

بازی‌ای که فقط یک مسیر و پاسخ ثابت دارد، ممکن است مهارت اجرای همان مسیر را تمرین دهد، اما دلیلی نداریم نتیجه را به همهٔ شکل‌های خلاقیت تعمیم دهیم. همراهی بزرگسال می‌تواند پرسش‌های مفید ایجاد کند: چرا این راه‌حل کار کرد؟ راه دیگری هست؟ کودک چه چیزی می‌خواهد بسازد؟ چنین گفت‌وگویی تجربه را از مصرف منفعلانه دور می‌کند.

پژوهش منتشرشده در JAMA Network Open داده‌های کودکان ۹ و ۱۰ ساله را بررسی کرد. نسخهٔ اصلاح‌شدهٔ مقاله تفاوت‌های بسیار کوچک در برخی آزمون‌های کنترل پاسخ و حافظهٔ کاری میان گروه‌های بازی‌کننده و بازی‌نکننده گزارش می‌کند. خود نویسندگان تأکید دارند طرح مقطعی پژوهش علت و معلول را مشخص نمی‌کند. مقاله در ۲۰۲۳ به‌دلیل خطای تحلیل پس گرفته و با نسخهٔ اصلاح‌شده جایگزین شد؛ استناد اینجا به همان نسخهٔ اصلاح‌شده است.

این پژوهش همهٔ بازی‌ها را جداگانه آزمایش نکرد و نشان نداد سه ساعت بازی روزانه توصیه می‌شود. همچنین در گروهی از بازی‌کنندگان، نمرهٔ برخی مشکلات توجه و نشانه‌های خلقی بالاتر بود؛ این هم به‌تنهایی ثابت نمی‌کند بازی علت آن‌هاست. برداشت دقیق این است که رابطه‌ها پیچیده‌اند و برای قضاوت دربارهٔ اثر واقعی به پژوهش‌های طولی و مداخله‌ای نیاز داریم.

کودک ممکن است در یک بازی معمایی، الگوی مرحله‌ها را سریع‌تر بشناسد. این پیشرفت نشان می‌دهد در همان بازی یاد گرفته است، اما خودبه‌خود به معنی بهترشدن ریاضی یا خواندن نیست. انتقال مهارت زمانی قابل دفاع است که تغییر در موقعیتی مستقل نیز اندازه‌گیری شود. به همین دلیل تبلیغ «افزایش هوش» برای هر بازی آموزشی باید با احتیاط خوانده شود.

برای استفادهٔ آموزشی، هدف مشخص تعیین کنید. مثلاً اگر بازی تمرین خواندن دارد، پس از بازی از کودک بخواهید مفهوم تازه را در کتاب یا گفت‌وگو به کار ببرد. اگر بازی بر برنامه‌ریزی تکیه دارد، دربارهٔ تصمیم‌ها و پیامدها حرف بزنید. این کار جای آموزش مدرسه را نمی‌گیرد، اما کمک می‌کند بفهمید کودک واقعاً چه چیزی را آموخته است.

بازخورد روشن، امکان آزمودن دوباره و دشواری متناسب با توان کودک می‌توانند تمرین را معنادار کنند. بازی‌ای که پس از خطا توضیح می‌دهد چه اتفاقی افتاد، از بازی‌ای که فقط امتیاز کم می‌کند آموزنده‌تر است. انتخاب‌های واقعی نیز به کودک اجازه می‌دهد فرضیه بسازد و نتیجه ببیند. این ویژگی‌ها در بازی‌های تجاری و آموزشی هر دو ممکن‌اند.

در مقابل، پاداش‌های پی‌درپی، اعلان‌های مکرر یا خرید برای عبور از مرحله می‌توانند توجه را از هدف یادگیری منحرف کنند. برچسب «آموزشی» کافی نیست. چند دقیقه کنار کودک بازی کنید و ببینید چه کاری انجام می‌دهد: فکر می‌کند، حدس می‌زند و بازخورد می‌گیرد یا فقط برای دریافت پاداش روی صفحه می‌زند؟ مشاهدهٔ مستقیم از توضیح تبلیغاتی دقیق‌تر است.

بازی گروهی می‌تواند موقعیتی برای نوبت‌گرفتن، هماهنگی و گفت‌وگو فراهم کند، به‌ویژه وقتی کودکان دربارهٔ هدف مشترک تصمیم می‌گیرند. اما حضور چند بازیکن به‌تنهایی همکاری سازنده نمی‌سازد. کیفیت ارتباط، قوانین گروه و امکان گزارش رفتار آزاردهنده مهم‌اند. برای کودک کم‌سن، بازی با اعضای خانواده یا دوستان شناخته‌شده معمولاً قابل نظارت‌تر از گفت‌وگوی باز با غریبه‌هاست.

پس از بازی، از کودک دربارهٔ نقشش در گروه بپرسید. آیا به حرف دیگران گوش داد؟ اختلاف را چگونه حل کرد؟ اگر بازی باعث تنش شد، آن را فرصتی برای گفت‌وگو دربارهٔ رفتار آنلاین ببینید. باید تفاوت شوخی، رقابت و آزار را روشن کرد. تنظیمات حریم خصوصی و گفت‌وگو را پیش از ورود به بازی آنلاین بررسی کنید.

آکادمی اطفال آمریکا پیشنهاد می‌کند خانواده برنامهٔ رسانه‌ای متناسب با شرایط خود بسازد و زمان‌های بدون صفحه، مانند هنگام تکلیف و پیش از خواب، تعیین کند. یک عدد ثابت برای همهٔ سن‌ها و خانواده‌ها جای بررسی زندگی روزانه را نمی‌گیرد. پرسش اصلی این است که آیا بازی جا را برای خواب کافی، مدرسه، حرکت و رابطهٔ خانوادگی تنگ کرده است.

زمان‌بندی را پیش از شروع بازی روشن کنید، به‌ویژه در بازی‌هایی که مرحلهٔ پایانی مشخص ندارند. کودک را در تعیین زمان و توضیح دلیل آن شریک کنید. اگر همیشه پایان بازی به دعوا می‌انجامد، می‌توان پایان را به نقطهٔ طبیعی مثل پایان یک دور منتقل کرد و پیشاپیش هشدار داد. برنامهٔ قابل اجرا بهتر از قانونی است که هر روز زیر فشار نقض می‌شود.

بازی دیرهنگام می‌تواند زمان خواب را عقب ببرد، به‌خصوص اگر کودک پس از پایان یک دور فوراً وارد دور بعدی شود. بهتر است جای ثابت و روشنی برای پایان استفاده از صفحه پیش از خواب داشته باشید. دستگاه در اتاق خواب، اعلان‌های روشن و گفت‌وگوی آنلاین شبانه می‌توانند اجرای برنامه را دشوار کنند. برنامهٔ خانوادگی باید این جزئیات را پوشش دهد.

بازی نباید تنها شکل تفریح کودک باشد. حرکت، بازی آزاد، مطالعه و دیدار دوستان فرصت‌های دیگری برای یادگیری و تجربه‌اند. اگر کودک از فعالیتی لذت می‌برد، حذف کامل بازی برای فراهم‌کردن آن فعالیت همیشه لازم نیست؛ می‌توان تعادل عملی ساخت. آنچه اهمیت دارد، مشاهدهٔ خواب، خلق، رابطه‌ها و عملکرد روزمره در طول زمان است.

یک بازی با ظاهر کارتونی ممکن است گفت‌وگوی عمومی، تبلیغ یا پرداخت‌های مکرر داشته باشد. ردهٔ سنی و توضیح محتوای فروشگاه را بخوانید، سپس خود بازی را امتحان کنید. خانواده باید بداند کودک با چه کسانی ارتباط می‌گیرد و آیا می‌تواند چیزی بخرد. تنظیمات والدین، رمز پرداخت و محدودیت تماس ابزارهای عملی‌اند، ولی جای گفت‌وگو را نمی‌گیرند.

دربارهٔ هزینه از ابتدا شفاف باشید. خرید ظاهراً کوچک می‌تواند تکرار شود و طراحی بعضی بازی‌ها حس فوریت ایجاد می‌کند. به کودک توضیح دهید پول مجازی ممکن است با پول واقعی خریده شده باشد. اگر بازی فشار شدید برای پرداخت ایجاد می‌کند، گزینهٔ دیگری انتخاب کنید. کیفیت تجربهٔ یادگیری با قیمت یا تعداد آیتم‌ها سنجیده نمی‌شود.

سازمان جهانی بهداشت اختلال بازی را با کاهش کنترل، اولویت‌یافتن بازی بر فعالیت‌های دیگر و ادامهٔ آن با وجود پیامدهای منفی توضیح می‌دهد. برای تشخیص، الگو باید آسیب جدی در زندگی شخصی، خانوادگی، اجتماعی یا تحصیلی ایجاد کند و معمولاً دست‌کم دوازده ماه دیده شود. هر علاقهٔ زیاد یا یک هفته بازی طولانی با این تعریف برابر نیست.

اگر کودک برای مدت طولانی خواب، درس یا رابطه‌هایش را از دست می‌دهد و نمی‌تواند بازی را کنترل کند، سرزنش تنها راه‌حل نیست. با او دربارهٔ دلیل بازی‌کردن و ناراحتی‌های احتمالی صحبت کنید و در صورت ادامهٔ مشکل از پزشک یا متخصص سلامت روان کودک کمک بگیرید. تشخیص از روی یک مقاله یا شمار ساعت به‌تنهایی ممکن نیست.

یک بار با او بازی کنید و سه چیز را ببینید: هدف بازی چیست، برای پیشرفت چه کاری لازم است و پس از شکست چه احساسی دارد. اگر کودک توانست انتخاب‌هایش را توضیح دهد، دربارهٔ آن گفت‌وگو کنید. اگر فقط برای حفظ پاداش روزانه برمی‌گردد، شاید زمان تغییر بازی یا وقفه باشد. این مشاهدهٔ مشترک به‌جای بحث کلی دربارهٔ «خوب یا بد بودن بازی» اطلاعات واقعی می‌دهد.

برای انتخاب بازی، فهرست بازی‌های موبایل ۲۰۲۴ تنها نقطهٔ شروع است؛ جایزه یا محبوبیت، مناسب‌بودن برای کودک شما را ثابت نمی‌کند. ردهٔ سنی، ارتباط آنلاین و پرداخت را بررسی کنید. برای کودکی که دوست دارد بسازد، بازی با ابزار ساخت ممکن است مناسب‌تر از رقابت شدید باشد؛ واکنش خود کودک را هم ببینید.

برنامه را کوتاه و قابل فهم بنویسید: چه بازی‌هایی مجازند، در چه زمان‌هایی می‌توان بازی کرد، خرید چگونه تأیید می‌شود و در صورت آزار آنلاین چه باید کرد. نقش بزرگسال فقط محدودکردن نیست؛ باید خودش نیز الگوی استفادهٔ متعادل از صفحه باشد. برنامه را با رشد کودک و تغییر مدرسه یا برنامهٔ خانواده بازبینی کنید.

به‌جای تنبیه ناگهانی، دربارهٔ دلیل هر قاعده صحبت کنید. اگر کودک می‌گوید بازی با دوستانش تنها فرصت ارتباط است، زمان مناسب‌تری برای آن پیدا کنید. اگر برنامه خواب را به‌هم می‌زند، پایان بازی را جلوتر ببرید. معیار موفقیت برنامه آرامش خانواده و حفظ فعالیت‌های مهم است، نه اجرای دقیق یک عدد برای همهٔ روزها.

بازی می‌تواند فرصتی برای تمرین حل مسئله و همکاری باشد، ولی شواهد موجود افزایش قطعی خلاقیت یا موفقیت تحصیلی را برای همهٔ کودکان نشان نمی‌دهند. پژوهش‌های مقطعی رابطه را می‌سنجند، نه علت را. خانواده بهتر است کیفیت بازی، خواب، درس، رابطه‌ها و پرداخت را با هم ببیند و در صورت اختلال جدی و پایدار کمک تخصصی بگیرد.

• JAMA Network Open، نسخهٔ اصلاح‌شدهٔ پژوهش کودکان و بازی
• آکادمی اطفال آمریکا، برنامهٔ رسانه‌ای خانواده
• سازمان جهانی بهداشت، تعریف اختلال بازی