بهترین راه تشخیص کمبود آهن، توجه به علائمی مثل خستگی مداوم، رنگپریدگی پوست و تنگی نفس است؛ اما تشخیص قطعی فقط با آزمایش خون انجام میشود، نه با حدس زدن؛ درمان هم بسته به علت و شدت کمبود، از اصلاح رژیم غذایی تا مکمل خوراکی متغیر است.
شایعترین علائم کمبود آهن عبارتاند از خستگی مداوم، رنگپریدگی پوست و لبها، تنگی نفس، سردی دست و پا، شکنندگی یا قاشقیشکلشدن ناخنها، ریزش مو، سردرد و تپش قلب سریع؛ برخی افراد هم اشتهای غیرعادی به یخ یا مواد غیرخوراکی (پیکا) پیدا میکنند.
طبق کلیولند کلینیک، این علائم معمولاً بهتدریج ظاهر میشوند و در مراحل خفیف ممکن است اصلاً احساس نشوند؛ به همین دلیل خیلی از افراد سالها با کمبود آهن خفیف زندگی میکنند بدون اینکه متوجه علت واقعی خستگی یا کمحوصلگیشان بشوند.
بدن از آهن برای ساخت هموگلوبین استفاده میکند؛ پروتئینی در گلبولهای قرمز خون که وظیفهاش رساندن اکسیژن از ریه به تمام بافتهای بدن است. وقتی آهن کافی نباشد، بدن نمیتواند هموگلوبین کافی بسازد و در نتیجه اکسیژنرسانی به عضلات و مغز کاهش مییابد.
همین افت اکسیژنرسانی است که باعث خستگی، سردرد و تنگی نفس میشود؛ قلب هم برای جبران این کمبود، تندتر میتپد تا خون بیشتری را در گردش نگه دارد، که همان تپش قلب سریع حسشده در برخی افراد است.
سه علت اصلی کمبود آهن را توضیح میدهند: خونریزی (قاعدگی سنگین یا خونریزی گوارشی)، کمبود آهن در رژیم غذایی، و کاهش جذب آهن در دستگاه گوارش. قاعدگی سنگین در زنان در سن باروری یکی از شایعترین علل کمبود آهن است.
کاهش جذب آهن هم ممکن است رخ بدهد؛ بیماری سلیاک و برخی جراحیهای کاهش وزن (بایپس) میتوانند جذب آهن از غذا را کاهش بدهند، حتی اگر رژیم غذایی فرد کاملاً مناسب باشد.
زنان در سن باروری (بهخصوص با قاعدگی سنگین)، زنان باردار یا تازه زایمانیده، اهداکنندگان مرتب خون، بیماران پس از جراحی کاهش وزن معدهای، و افرادی که رژیم گیاهی/وگان دارند بیشتر در معرض کمبود آهن قرار دارند؛ دلیلش این است که آهن غیرهیمی (گیاهی) به سختی از آهن هیمی (حیوانی) جذب میشود. اگر صبحانهای کامل و حاوی آهن میخورید، بهتر میتوانید جلوی این کمبود را بگیرید.
نیاز بدن به آهن در بارداری بهطور طبیعی افزایش مییابد، چون حجم خون مادر بیشتر میشود و جنین هم برای رشد به آهن نیاز دارد؛ به همین دلیل دوز روزانهی توصیهشدهی آهن در بارداری (۲۷ میلیگرم) تقریباً یکونیم برابر زنان غیرباردار است. کمبود آهن درماننشده در بارداری با خطر زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد و خستگی شدید مادر مرتبط است.
طبق کلیولند کلینیک، پزشکان معمولاً در بارداری آزمایش خون دورهای برای سطح فریتین و هموگلوبین درخواست میکنند تا کمبود آهن زودتر شناسایی شود؛ اگر مکمل آهن در بارداری تجویز شد، باید طبق دستور پزشک و بدون قطع خودسرانه مصرف شود، چون قطع زودهنگام میتواند کمبود را برگرداند.
تشخیص قطعی کمبود آهن فقط با آزمایش خون ممکن است، نه با حدس زدن از روی علائم. پزشک معمولاً شمارش کامل خون (CBC) را درخواست میكند و برای تأیید قطعی، سطح فریتین (آهن ذخیرهشده)، آهن سرم و ظرفیت کل اتصال آهن (TIBC) را هم درخواست میدهد. طبق اطلاعات کتابخانهی ملی پزشکی آمریکا (MedlinePlus)، وقتی درصد اشباع ترانسفرین زیر ۱۶ درصد باشد، این عدد از تشخیص کمبود آهن پشتیبانی میکند.
چون بسیاری از علائم کمبود آهن با بیماریهای دیگر مشترک هستند، خودتشخیصی بدون آزمایش قابل اعتماد نیست؛ مصرف خودسرانهٔ قرص یا شربت آهن بدون تأیید آزمایشگاهی میتواند علائم را پنهان کرده و تشخیص بیماری اصلی را به تأخیر بیاندازد.
طبق کلیولند کلینیک، درمان کمبود آهن بر اساس شدت آن از سه راه انجام میشود: اصلاح رژیم غذایی برای موارد خفیف، مکمل خوراکی آهن برای موارد متوسط، و تزریق وریدی آهن برای موارد شدیدتر یا وقتی بدن آهن خوراکی را خوب جذب نمیکند. درمان علت زمینهای (مثل خونریزی گوارشی یا قاعدگی سنگین شدید) هم بخش جداییناپذیر از هر درمانی است.
مکملهای خوراکی آهن ممکن است باعث دلدرد یا یبوست شوند؛ اگر عوارض جدی داشتید یا بعد از چند هفته بهبودی احساس نکردید، حتماً با پزشک یا داروساز مطرح کنید؛ خودسرانه قطعکردن درمان ممکن است کمبود را دوباره برگرداند.
آهن غذایی دو نوع است: «heme» یا آهن هیمی که در گوشت قرمز، جگر، طیور و ماهی وجود دارد و بدن آن را بهخوبی جذب میکند؛ و «non-heme» یا آهن غیرهیمی که در حبوبات، آجیل، دانهها و سبزیجات برگتیره یافت میشود و جذبش ضعیتر است.
| نوع آهن | منابع غذایی | جذب |
|---|---|---|
| هیمی (حیوانی) | گوشت قرمز، جگر، طیور و ماهیتابه | بالاترین میزان جذب |
| غیرهیمی (گیاهی) | عدس، لوبیا، اسفناج، توفو، دانهها، میوههای خشک | نیاز به همراهی ویتامین C برای جذب بهتر |
| غلات غنیشده | نان و غلات صبحانهی غنیشده با آهن | مکمل مفید در رژیمهای گیاهی |
طبق کلیولند کلینیک، خوردن غذای حاوی ویتامین C (مرکبات مرکبات، فلفل دلمهای یا گوجهفرنگی) همزمان با غذاهای غیرهیمی، جذب آهن را بهطور محسوسی افزایش میدهد. اگر دانه چیا و خواصش را میشناسید، این دانه هم یکی از منابع گیاهی آهن است که میتواند به رژیم غذایی روزانه اضافه شود.
دوز مرجع آهن به سن، جنسیت و شرایط فردی بستگی دارد. جدول زیر خلاصهٔ این دوزها را بر اساس گروههای اصلی نشان میدهد؛ طبق کلیولند کلینیک، هر تغییری در مصرف مکمل آهن باید با نظر پزشک انجام شود.
| گروه | دوز روزانه (میلیگرم) |
|---|---|
| مردان بزرگسال (۱۹ تا ۵۰ سال) | ۸ |
| زنان بزرگسال (۱۹ تا ۵۰ سال) | ۱۸ |
| بارداری | ۲۷ |
| شیردهی | ۹ |
| زنان بالای ۵۱ سال | ۸ |
بله، برخلاف تصور رایج، مصرف بیشازحد آهن بدون تأیید کمبود واقعی میتواند به تجمع آهن در بدن و مسمومیت منجر شود؛ برخی افراد هم از نظر ژنتیکی مستعد جذب بیشازحد آهن هستند (هموکروماتوز). به همین دلیل مکمل آهن هرگز نباید بدون آزمایش خون و تأیید کمبود مصرف شود.
بله، کمبود آهن میتواند مستقیماً باعث ریزش مو شود، چون آهن برای رشد طبیعی فولیکولهای مو هم لازم است؛ طبق کلیولند کلینیک، ناخنهای شکننده یا قاشقیشکل (کویلونیشیا) هم از نشانههای شناختهشدهٔ کمبود آهن هستند. اگر چطور در سرمای زمستان پوست و موی خود را سالم نگه دارید، نکات تکمیلی آن مقاله را هم بخوانید.
اگر خستگی مستمر بیش از چند هفته ادامه داشت، اشتهای غیرعادی مثل خوردن یخ یا خاک پیدا کردید، یا قاعدگی سنگین بسیار سنگین دارید، حتماً به پزشک مراجعه کنید. زنان باردار هم باید بدون تأخیر این موضوع را با پزشک در میان بگذارند، چون نیاز به آهن در بارداری بهطور طبیعی افزایش پیدا میکند.
نیاز به آهن در دوران رشد سریع (نوزادی، نوجوانی و بهخصوص نوجوانان دختر بعد از شروع قاعدگی) افزایش مییابد؛ کمبود آهن در این سنین علاوه بر خستگی و رنگپریدگی ممکن است با بیقراری، کاهش تمرکز و افت عملکرد تحصیلی هم همراه باشد.
طبق کلیولند کلینیک، شیرخواران نارس یا با وزن کم هنگام تولد بیشتر در معرض کمبود آهن هستند؛ به همین دلیل پزشکان معمولاً غربالگری آهن را در معاینات دورهای کودکان زیر ۲ سال قرار میدهند تا کمبود قبل از تأثیر بر رشد جسمی و ذهنی شناسایی شود.
قرص یا شربت آهن با برخی داروها و خوراکیها تداخل جذب دارد؛ چای، قهوه، لبنیات و مکمل کلسیم میتوانند جذب آهن را بهطور محسوسی کاهش دهند، پس بهتر است حداقل دو ساعت با مصرف آنها فاصله گذاشته شود.
مصرف همزمان آهن با برخی آنتیبیوتیکها (مثل تتراسایکلینها و فلوروکینولونها)، داروهای تیروئید (لووتیروکسین) و برخی داروهای معده (آنتیاسیدها و مهارکنندههای پمپ پروتون) هم میتواند اثربخشی دارو یا جذب آهن را کم کند؛ به همین دلیل حتماً باید پزشک یا داروساز از مصرف همزمان آهن با سایر داروها مطلع باشد.
کمبود آهن با علائمی مثل خستگی، رنگپریدگی پوست و تنگی نفس شروع میشود و با آزمایش خون (فریتین و آهن سرم) قطعیسازی میشود. رژیم غذایی غنی از آهن هیمی و غیرهیمی همراه با ویتامین C، درمان خط اول است؛ در موارد شدیدتر مکمل خوراکی یا حتی تزریق وریدی لازم میشود. مصرف خودسرانهٔ مکمل بدون آزمایش خون توصیه نمیشود؛ بهترین اقدام این است که با پزشک مشورت شود و بر اساس نتیجهٔ آزمایش واقعی بدن، رژیم درمانی تعیین شود.
تیم تحریریه
دیدگاه شما برای ما ارزشمند است
تمامی حقوق برای سایت چه خبر محفوظ است
