چگونه علائم کم‌آبی بدن در کودکان را تشخیص دهیم؟

کم‌آبی کودک را باید از تغییر رفتار، کاهش ادرار، خشکی دهان، کم شدن اشک و ناتوانی در نوشیدن تشخیص داد. یک علامت به‌تنهایی همیشه شدت را تعیین نمی‌کند؛ مجموعه نشانه‌ها، سن کودک، مدت بیماری و مقدار مایعی که نگه می‌دارد مهم‌اند. شیرخواران و کودکان خردسال می‌توانند سریع‌تر بدحال شوند.

ادرار کمتر از معمول، پوشک خشک‌تر، دهان و زبان خشک، اشک کم هنگام گریه، چشم یا ملاج فرورفته، تحریک‌پذیری یا خواب‌آلودگی از علائم مهم‌اند. کودک هوشیار با کم‌آبی خفیف ممکن است محلول خوراکی را در جرعه‌های کوچک تحمل کند. بی‌حالی شدید، ناتوانی در نوشیدن، استفراغ مداوم، تنفس یا ضربان سریع، دست‌وپای سرد و ادرار بسیار کم نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

سهم آب بدن کودک بالاست و ذخیره مایع او نسبت به اتلاف ناشی از اسهال، استفراغ، تب یا تعریق محدودتر است. کودک خردسال نمی‌تواند همیشه تشنگی را بیان کند یا خودش نوشیدنی بردارد. بیماری هم ممکن است میل به خوردن و نوشیدن را کم کند.

شیرخوار زیر شش ماه حساس‌تر است و آب ساده جای شیر مادر یا شیرخشک را نمی‌گیرد. هر نگرانی درباره کاهش تغذیه، استفراغ مکرر یا پوشک خشک در این سن باید زود با پزشک مطرح شود. به کودک بیمار حجم بزرگ مایع یک‌باره ندهید، چون ممکن است استفراغ را بیشتر کند.

تعداد دفعات ادرار را با الگوی معمول خود کودک مقایسه کنید. پوشک کمتر خیس، فاصله طولانی میان ادرار یا ادرار تیره‌تر هشدار است. دهان چسبناک، لب خشک، تشنگی، بازی کمتر و بی‌حوصلگی نیز ممکن است دیده شوند. کودک بزرگ‌تر شاید سردرد، سرگیجه یا ضعف بگوید.

گریه بدون اشک و فرورفتگی چشم‌ها نشانه‌های مهم‌تری هستند، ولی همیشه از ابتدا ظاهر نمی‌شوند. تب و هوای گرم رنگ پوست را تغییر می‌دهند؛ بنابراین فقط سرخی صورت را معیار نگیرید. زمان شروع بیماری، تعداد استفراغ و دفع، مایعات خورده‌شده و ادرار را یادداشت کنید.

در شیرخوار، کاهش پوشک خیس، مکیدن ضعیف، خواب‌آلودگی غیرمعمول و فرورفتگی ملاج قابل توجه‌اند. ملاج به‌تنهایی و بدون علائم دیگر تشخیص قطعی نیست، اما همراه با کاهش ادرار و خشکی دهان اهمیت دارد. وزن پایین و سن کم آستانه مراجعه را پایین می‌آورند.

کودک بزرگ‌تر بهتر می‌تواند تشنگی و سرگیجه را بیان کند. ادرار نکردن برای ساعت‌های طولانی، ضعف هنگام ایستادن، خواب‌آلودگی، تندی نبض و تنفس یا گیجی نگران‌کننده‌اند. نوجوان ورزشکار در گرما ممکن است هم‌زمان دچار گرمازدگی شود که نیاز به خنک‌کردن و ارزیابی فوری دارد.

در کم‌آبی خفیف، کودک هنوز هوشیار است، می‌نوشد و ممکن است فقط تشنه، کم‌ادرار یا کمی بی‌حال باشد. در وضعیت متوسط، خشکی واضح‌تر، اشک کمتر، چشم فرورفته و کاهش فعالیت دیده می‌شود. در کم‌آبی شدید، کودک ممکن است بسیار خواب‌آلود، گیج، سرد یا ناتوان از ایستادن و نوشیدن شود.

این تقسیم‌بندی برای مشاهده اولیه است و جای معاینه را نمی‌گیرد. اندازه‌گیری دقیق شدت بر اساس وزن، علائم حیاتی و معاینه انجام می‌شود. اگر مطمئن نیستید، به‌ویژه برای کودک خردسال یا دارای بیماری زمینه‌ای، تماس زودهنگام با پزشک امن‌تر است.

محلول خوراکی استاندارد یا ORS ترکیب مشخصی از آب، قند و املاح دارد که جذب مایع را در روده بهتر می‌کند. برای اسهال یا استفراغ، این محلول معمولاً از آبمیوه، نوشابه یا نوشیدنی ورزشی مناسب‌تر است. پودر باید دقیقاً با حجم آب درج‌شده روی بسته آماده شود؛ غلیظ یا رقیق کردن خودسرانه تعادل را به هم می‌زند.

محلول را با قاشق، سرنگ خوراکی یا فنجان در مقدار کم و دفعات زیاد بدهید. اگر کودک استفراغ کرد، چند دقیقه مکث و سپس با حجم کمتر شروع کنید. شیر مادر را ادامه دهید. درباره شیرخشک، غذای جامد و مقدار محلول با پزشک و دستور محصول هماهنگ شوید.

نوشابه، آبمیوه غلیظ و نوشیدنی بسیار شیرین می‌توانند به دلیل قند زیاد اسهال را بدتر کنند. آب ساده برای شیرخوار کوچک یا جایگزینی اتلاف قابل توجه املاح کافی نیست. نوشیدنی ورزشی ترکیب یکسانی با ORS پزشکی ندارد. چای غلیظ و نوشیدنی کافئین‌دار نیز برای جبران مناسب نیستند.

نسخه خانگی نمک و شکر اگر نسبت اشتباه داشته باشد خطرناک است. وقتی محلول استاندارد در دسترس است، همان را طبق برچسب استفاده کنید. داروی ضداسهال یا ضدتهوع بزرگسالان را بدون تجویز به کودک ندهید. مکمل یا آنتی‌بیوتیک نیز باید علت بیماری و سن را در نظر بگیرد.

اگر کودک بسیار خواب‌آلود، گیج، بی‌پاسخ یا بیش از حد ضعیف است، نمی‌تواند بنوشد، هر مایعی را بالا می‌آورد، تنفس یا ضربان بسیار سریع دارد، دست‌وپا سرد و رنگ‌پریده است یا ادرار به‌شدت کم شده، ارزیابی فوری لازم است. تشنج، خون در استفراغ یا مدفوع و درد شدید نیز هشدارند.

در شیرخوار، پوشک خشک طولانی، مکیدن ضعیف، ملاج فرورفته و تب باید زود بررسی شوند. HealthyChildren وابسته به آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند کاهش واضح ادرار، دهان خشک، اشک کم و خواب‌آلودگی جدی گرفته شوند. در هر وضعیت تهدیدکننده با اورژانس محل تماس بگیرید.

دمای بدن، دفعات استفراغ و اسهال، مایعات دریافتی و تعداد ادرار را روی کاغذ بنویسید. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند. فقط به تعداد دفع نگاه نکنید؛ حجم، توان نوشیدن و رفتار کودک نیز مهم‌اند. پوشک‌های جاذب جدید ممکن است تشخیص حجم ادرار را سخت کنند.

پس از شروع مایع‌رسانی، بهتر شدن هوشیاری، مرطوب شدن دهان و برگشت ادرار نشانه‌های امیدوارکننده‌اند. بااین‌حال اگر بیماری ادامه دارد یا کودک دوباره بدحال می‌شود، ارزیابی لازم است. بهبود موقت پس از یک لیوان مایع علت زمینه‌ای را رد نمی‌کند.

پیش از خروج، آب در دسترس بگذارید و برای بازی فعال وقفه نوشیدن تعیین کنید. لباس سبک، سایه و توقف در ساعت‌های بسیار گرم کمک می‌کنند. کودک نباید در خودروی پارک‌شده بماند. نوجوان ورزشکار بطری شخصی داشته باشد و مربی امکان استراحت بدهد.

برای فعالیت معمول، آب انتخاب اصلی است. در ورزش طولانی یا گرمای شدید، برنامه مایع و الکترولیت باید متناسب با سن و توصیه متخصص باشد. کودک را مجبور نکنید حجم زیادی را یک‌باره بخورد. نوشیدن کوچک و مکرر تحمل بهتری دارد.

دیابت، بیماری کلیه، بیماری قلبی و اختلالات متابولیک می‌توانند خطر یا روش درمان را تغییر دهند. کودک دارای برنامه پزشکی باید طبق همان برنامه عمل کند. تشنگی و ادرار زیاد مداوم ممکن است فقط کمبود نوشیدن نباشد و نیازمند بررسی قند خون یا علت دیگر باشد.

داروهای ادرارآور یا بعضی درمان‌ها بر مایعات و املاح اثر می‌گذارند. دوز دارو را خودسرانه تغییر ندهید. در تماس با پزشک نام دارو، آخرین دوز و علائم را بگویید. وزن اخیر کودک نیز برای تصمیم‌گیری درباره مقدار محلول مفید است.

• آخرین زمان ادرار یا پوشک خیس را یادداشت کنید.
• دهان، زبان و وجود اشک را ببینید.
• هوشیاری، بازی و پاسخ کودک را با معمول مقایسه کنید.
• تعداد استفراغ، اسهال و تب را ثبت کنید.
• ببینید کودک مایع را می‌نوشد و نگه می‌دارد یا نه.
• ORS را درست و با حجم کم و مکرر بدهید.
• برای نشانه‌های شدید منتظر کامل شدن فهرست نمانید.

هدف این نیست که کودک یک لیوان کامل را سریع تمام کند. برای کودک تهوع‌دار، از یک قاشق یا چند میلی‌لیتر در فاصله‌های کوتاه شروع کنید و در صورت تحمل، مقدار را تدریجی بالا ببرید. فنجان کوچک، نی یا سرنگ خوراکی می‌تواند کمک کند. کودک را به پشت نخوابانید و مایع را با فشار وارد دهان نکنید.

مقدار دقیق ORS به وزن، شدت اتلاف و توصیه پزشک بستگی دارد. بسته محصول ممکن است دستور سنی یا حجمی داشته باشد. اگر کودک بیماری کلیه یا قلب دارد، نسخه عمومی مناسب نیست. محلول آماده‌شده را طبق دستور نگهداری و پس از زمان درج‌شده دور بریزید؛ ظاهر سالم، ایمنی طولانی‌مدت را تضمین نمی‌کند.

وقتی کودک مایع را نگه می‌دارد و اشتها برمی‌گردد، غذای معمول و قابل تحمل را تدریجی ادامه دهید. گرسنه نگه داشتن طولانی معمولاً لازم نیست. برنج، نان، سیب‌زمینی، ماست یا سوپ ساده بر اساس سن و عادت کودک می‌توانند شروع مناسبی باشند. رژیم بسیار محدود را بدون توصیه طولانی نکنید.

شیر مادر باید ادامه پیدا کند. شیرخشک را خودسرانه رقیق نکنید، زیرا نسبت آب و مواد غذایی به هم می‌خورد. اگر اسهال طولانی، کاهش وزن، خون در مدفوع یا عدم تحمل غذا وجود دارد، پزشک علت را بررسی کند. بازگشت انرژی و ادرار مهم‌تر از مجبور کردن کودک به خوردن یک غذای خاص است.

کودک بیمار ممکن است بیشتر بخوابد، اما باید بیدار شود، تماس چشمی برقرار کند و بتواند مایع بخورد. خواب‌آلودگی غیرعادی یعنی بیدار کردن دشوار است، پاسخ‌ها کند شده یا کودک مانند همیشه تعامل ندارد. این وضعیت را به «خستگی طبیعی» نسبت ندهید، به‌ویژه اگر ادرار کم و دهان خشک است.

سرگیجه هنگام برخاستن، نبض سریع و تنفس تند نیز همراه با اتلاف مایع مهم‌اند. تب می‌تواند نبض را بالا ببرد، بنابراین پزشک مجموعه علائم را می‌سنجد. والد لازم نیست شدت را قطعی نام‌گذاری کند؛ کافی است تغییرها را دقیق ببیند و در صورت نگرانی کمک بگیرد.

اگر کودک هوشیار است و می‌تواند بنوشد، محلول خوراکی را در جرعه‌های کوچک ادامه دهید. لباس اضافه را کم کنید و در هوای گرم او را به فضای خنک ببرید. فهرست داروها، زمان آخرین ادرار، تعداد دفع و مایعات خورده‌شده را همراه داشته باشید.

اگر کودک کاهش هوشیاری، تشنج یا مشکل تنفسی دارد، چیزی به دهان او ندهید و با اورژانس تماس بگیرید. رانندگی عجولانه بدون همراه می‌تواند خطر تازه بسازد. دستور اپراتور اورژانس را اجرا کنید و بسته دارو یا ماده احتمالی مصرف‌شده را با خود ببرید.

تشخیص کم‌آبی کودک بر مجموعه‌ای از نشانه‌ها استوار است: کاهش ادرار، خشکی دهان، نبود اشک، افت فعالیت و ناتوانی در نوشیدن. در موارد خفیف، محلول خوراکی استاندارد در جرعه‌های کوچک کمک می‌کند. بی‌حالی شدید، ادرار بسیار کم، تنفس سریع یا نگه نداشتن مایع نیازمند مراجعه فوری است.

• NHS؛ کم‌آبی و نشانه‌های آن
• آکادمی اطفال آمریکا؛ نشانه‌های کم‌آبی در کودکان
• آکادمی اطفال آمریکا؛ نوشیدنی مناسب هنگام استفراغ
• آکادمی اطفال آمریکا؛ آب‌رسانی سالم کودکان