کپسول آتشنشانی بر اساس نوع حریق طبقهبندی میشود؛ آب و فوم برای حریق مواد جامد مثل چوب و کاغذ، دیاکسید کربن و پودر خشک برای حریق مایعات قابل اشتعال و تجهیزات برقی، و کپسولهای تخصصی برای فلزات قابل اشتعال یا روغن آشپزخانه. استفاده از نوع نادرست میتواند حریق را گسترش دهد یا خطر برقگرفتگی ایجاد کند.
حریقها بر اساس نوع مادهی سوختنی به پنج کلاس اصلی A، B، C، D و K تقسیم میشوند و هر کلاس رفتار متفاوتی در برابر آب، فوم، گاز یا پودر دارد. شناخت این طبقهبندی پیششرط انتخاب کپسول مناسب است، چون یک کپسول واحد نمیتواند برای همهی نوع حریقها ایمن یا مؤثر باشد.
حریق کلاس A مربوط به مواد جامد قابل اشتعال معمولی مانند چوب، کاغذ، پارچه، مقوا و بسیاری از پلاستیکهای خانگی است؛ اینگونه مواد معمولاً خاکستر باقی میگذارند و شایعترین نوع حریق در خانه و محل کار هستند. حریق کلاس B به مایعات و گازهای قابل اشتعال مانند بنزین، نفت، روغن موتور، رنگ و حلالها مربوط میشود که به دلیل سیال بودن، بهسرعت پخش و شعلهور میشوند.
حریق کلاس C به تجهیزات برقی برقدار مانند تابلو برق، لوازم خانگی روشن یا سیمکشی معیوب اشاره دارد؛ نکتهی مهم این است که وقتی برق تجهیزات قطع شود، حریق در واقع به کلاس A یا B تبدیل میشود. حریق کلاس D مخصوص فلزات قابل اشتعال مانند منیزیم، تیتانیوم، سدیم و پتاسیم است که بیشتر در کارگاههای صنعتی و آزمایشگاهی دیده میشود. حریق کلاس K هم به روغنها و چربیهای آشپزی در آشپزخانههای صنعتی و رستورانها مربوط است که دمای اشتعال بسیار بالایی دارند.
هر کپسول آتشنشانی با مادهی خاموشکنندهی متفاوتی ساخته میشود و همین ماده تعیین میکند که کپسول برای کدام کلاس حریق ایمن و مؤثر است. در ادامه رایجترین انواع کپسول و کاربرد اصلی هرکدام آمده است.
کپسول آب و کپسول فوم برای خاموش کردن حریق کلاس A طراحی شدهاند و با سرد کردن سطح مادهی سوزان، شعله را متوقف میکنند. کپسول فوم علاوه بر سرد کردن، لایهای روی سطح ایجاد میکند که مانع تماس دوباره با اکسیژن میشود و به همین دلیل کمی مؤثرتر از آب خالص عمل میکند.
این نوع کپسول برای حریق مواد جامد مثل چوب، کاغذ و پارچه مناسب است، اما هرگز نباید روی تجهیزات برقی یا مایعات نفتی استفاده شود؛ آب رسانای جریان برق است و میتواند باعث برقگرفتگی شود، و روی روغن یا بنزین هم میتواند حریق را پخش کند بهجای اینکه آن را خاموش کند.
کپسول دیاکسید کربن با جابهجا کردن اکسیژن اطراف شعله، حریق را خفه میکند و چون گاز است، هیچ اثر مرطوب یا پودری روی تجهیزات باقی نمیگذارد. همین ویژگی آن را به گزینهای امن برای حریق کلاس C روی تجهیزات برقی و کامپیوتری تبدیل کرده، چون دیاکسید کربن رسانای جریان برق نیست.
این کپسول برای حریق کلاس B روی مایعات قابل اشتعال هم کاربرد دارد، اما برای حریق کلاس A چندان کارآمد نیست چون گاز بهسرعت پراکنده میشود و ممکن است اجازه شعلهور شدن دوبارهی مواد جامد داغ را بدهد. به همین دلیل معمولاً در سروررومها، آشپزخانههای صنعتی و کارگاههای برقی نگهداری میشود.
کپسول پودر خشک چندمنظوره با پودری بر پایهی فسفات آمونیوم، حریق را از طریق قطع واکنش شیمیایی شعله خاموش میکند و معمولاً هر سه کلاس A، B و C را پوشش میدهد؛ به همین دلیل محبوبترین انتخاب برای خانه، خودرو، مغازه و انبار است.
نکتهی مهم این است که پودر پس از استفاده باقیماندهای خورنده روی سطوح و تجهیزات الکترونیکی حساس بهجا میگذارد که تمیز کردن آن دشوار است، بنابراین در سروررومها یا آشپزخانههای صنعتی معمولاً کپسول دیاکسید کربن یا شیمیایی مرطوب ترجیح داده میشود. برای نگهداری بدون خودرو یا حتی داخل خودرو، کپسول پودر خشک کوچک یکی از پرکاربردترین وسایل ایمنی محسوب میشود و بسیاری از رانندگان آن را همراه با سایر تجهیزات ضروری مثل باتری سالم نگه میدارند؛ در همین راستا میتوانید راهنمای نگهداری باتری خودرو را هم مطالعه کنید تا از سلامت سیستم برقی خودرو مطمئن شوید.
کپسول شیمیایی مرطوب برای حریق کلاس K طراحی شده که مربوط به روغنها و چربیهای داغ آشپزی در آشپزخانههای تجاری و رستورانهاست. این نوع کپسول با ایجاد لایهای صابونی روی سطح روغن داغ، هم شعله را خفه میکند و هم مانع اشتعال دوبارهی بخارات روغن میشود.
هرگز نباید روی حریق روغن داغ از آب یا حتی کپسول پودر خشک معمولی استفاده کرد، چون ریختن آب روی روغن داغ میتواند باعث پاشیدن قطرات مشتعل روغن به اطراف و گسترش شدید آتش شود. حتی در آشپزی خانگی هم رعایت این نکته مهم است؛ برای مثال هنگام سرخ کردن مواد غذایی طبق طرز تهیه قارچ سوخاری رستورانی و خوشمزه در خانه بهتر است روغن داغ همیشه زیر نظر باشد و یک کپسول یا حداقل درپوش فلزی مناسب در دسترس نگه داشته شود.
کپسولهای تخصصی کلاس D با پودر خشک مخصوص فلزات، حریق فلزات قابل اشتعال مانند منیزیم، تیتانیوم، سدیم و پتاسیم را با پوشاندن سطح فلز و قطع تماس آن با اکسیژن خاموش میکنند. این کپسولها بیشتر در کارگاههای صنعتی، آزمایشگاهها و خطوط تولید فلزکاری استفاده میشوند و در خانه یا مغازههای معمولی کاربردی ندارند.
استفاده از آب یا کپسولهای معمولی روی حریق فلزات بسیار خطرناک است، چون برخی فلزات با آب واکنش شیمیایی شدید و حتی انفجاری نشان میدهند. به همین دلیل انتخاب و نگهداری کپسول کلاس D باید صرفاً طبق دستورالعمل رسمی ایمنی محل کار و با مشورت متخصص انجام شود.
جدول زیر خلاصهای از کلاسهای حریق، کپسول توصیهشده برای هرکدام و موادی که هرگز نباید روی آن نوع حریق استفاده شوند را نشان میدهد تا انتخاب سریعتر و ایمنتر باشد.
| کلاس حریق | نوع ماده سوزان | کپسول مناسب | چیزی که نباید استفاده شود |
|---|---|---|---|
| کلاس A | چوب، کاغذ، پارچه، پلاستیک | آب، فوم، پودر خشک چندمنظوره | کپسول اختصاصی کلاس D |
| کلاس B | بنزین، نفت، روغن موتور، حلالها | پودر خشک، دیاکسید کربن، فوم | آب (باعث پخش شدن مایع مشتعل میشود) |
| کلاس C | تجهیزات برقی برقدار | دیاکسید کربن، پودر خشک | آب یا فوم (خطر برقگرفتگی) |
| کلاس D | فلزات قابل اشتعال مانند منیزیم و سدیم | پودر خشک تخصصی کلاس D | آب (واکنش شیمیایی خطرناک) |
| کلاس K | روغن و چربی داغ آشپزی | کپسول شیمیایی مرطوب | آب یا پودر خشک معمولی |
استفاده از کپسول نامناسب میتواند حریق را بهجای خاموش کردن، گسترش دهد یا فرد استفادهکننده را در معرض برقگرفتگی، سوختگی شدید یا پاشش مایع مشتعل قرار دهد؛ به همین دلیل شناخت کلاس حریق پیش از انتخاب کپسول اهمیت حیاتی دارد.
پاشیدن آب روی تجهیزات برقی برقدار یکی از رایجترین اشتباههای خطرناک است، چون آب رسانای جریان برق است و میتواند باعث برقگرفتگی فرد شود. به همین ترتیب استفاده از آب روی روغن یا چربی داغ آشپزی میتواند در کسری از ثانیه باعث پاشیدن قطرات مشتعل روغن به اطراف و تبدیل یک حریق کوچک به آتشسوزی بزرگ شود، چون آب چگالتر از روغن است و به سرعت به کف ظرف داغ میرود و به بخار تبدیل میشود.
همچنین استفاده از کپسول پودر خشک روی تجهیزات الکترونیکی حساس مانند سرور یا تابلو برق، هرچند از نظر ایمنی نسبتاً قابل قبول است، میتواند خسارت مالی سنگینی به تجهیزات وارد کند چون پودر باقیمانده معمولاً خورنده است. به همین دلیل در محیطهایی که تجهیزات گرانقیمت وجود دارد، کپسول دیاکسید کربن گزینهی هوشمندانهتری است.
تکنیک پس یک روش ساده و شناختهشده برای استفاده از کپسول آتشنشانی در چهار مرحله است؛ ضامن را بکشید، نازل را به سمت پایهی شعله نشانه بگیرید، دسته را فشار دهید و کپسول را بهصورت افقی روی سطح حریق حرکت دهید تا شعله کاملاً خاموش شود.
مرحلهی اول یعنی کشیدن ضامن، قفل ایمنی کپسول را باز میکند و کپسول را برای استفاده آماده میسازد. مرحلهی دوم اهمیت زیادی دارد؛ باید نازل به سمت پایهی شعله نشانه گرفته شود نه وسط یا بالای آتش، چون سوخت در پایهی شعله قرار دارد و خاموش کردن آنجا مؤثرترین راه توقف حریق است.
در مرحلهی سوم با فشار دادن آرام دسته، مادهی خاموشکننده آزاد میشود و در مرحلهی چهارم باید کپسول را از یک طرف به طرف دیگر پایهی شعله حرکت دهید تا کل سطح حریق پوشش داده شود. بعد از خاموش شدن ظاهری شعله هم بهتر است چند لحظه مراقب باشید تا از شعلهور نشدن دوبارهی حریق مطمئن شوید.
کپسول آتشنشانی باید در محلی قابل مشاهده، در دسترس و نزدیک به مسیر خروج نصب شود، نه داخل کمد یا انباری قفلشده؛ همچنین باید بهطور منظم فشار، تاریخ انقضا و سالم بودن بدنهی کپسول بررسی شود تا در لحظهی نیاز واقعاً کارآمد باشد.
عقربهی فشارسنج روی بیشتر کپسولها باید در محدودهی سبز رنگ قرار داشته باشد؛ اگر عقربه در محدودهی قرمز یا زرد باشد، یعنی فشار کپسول کاهش یافته و باید شارژ یا تعویض شود. بررسی چند ماه یکبار بدنهی کپسول برای زنگزدگی، فرورفتگی یا آسیب شیلنگ هم توصیه میشود، چون آسیب فیزیکی میتواند عملکرد کپسول را در لحظهی حریق مختل کند.
برای خانه، آشپزخانه و گاراژ محلهای پیشنهادی نصب کپسول هستند و در خودرو هم بهتر است کپسول کوچک زیر صندلی یا داخل صندوق عقب نگهداری شود. اگر تازه صاحبخانه شدهاید یا در حال جابهجایی هستید، هنگام بررسی اجاره خانه یا خرید خانه بد نیست وضعیت تجهیزات ایمنی حریق ساختمان و وجود کپسول در راهروها یا پارکینگ را هم از قبل بررسی کنید.
اگر حریق بهسرعت در حال گسترش است، دود اتاق را پر کرده، مسیر خروج مسدود شده یا نسبت به نحوهی استفاده از کپسول مطمئن نیستید، باید فوراً محل را ترک کنید و بهجای مبارزه با آتش، ایمنی جان خود و دیگران را در اولویت قرار دهید.
یک قاعدهی کلی و شناختهشده این است که کپسولهای خانگی معمولی فقط برای حریقهای کوچک و تازه شروعشده مناسب هستند، معمولاً حریقی که هنوز اندازهی یک سطل زباله را رد نکرده باشد. اگر شعله از این اندازه بزرگتر شود یا شما بعد از یک یا دو تلاش نتوانید آن را کنترل کنید، ادامه دادن فقط زمان فرار را کاهش میدهد.
همیشه پیش از تلاش برای خاموش کردن حریق، مسیر خروج پشت سر خود را باز نگه دارید تا هرگز بین آتش و در خروجی گیر نیفتید؛ بلافاصله پس از خروج از ساختمان با سازمان آتشنشانی تماس بگیرید، حتی اگر فکر میکنید حریق را خودتان خاموش کردهاید.
شناخت کلاسهای حریق و تناسب هرکدام با نوع کپسول مشخص، مهمترین قدم برای ایمنی در برابر آتشسوزی در خانه، خودرو یا محل کار است. کپسول آب و فوم برای مواد جامد، دیاکسید کربن و پودر خشک برای مایعات و تجهیزات برقی، و کپسولهای تخصصی برای فلزات و روغن آشپزی، هرکدام نقش مشخصی دارند و جایگزین یکدیگر نیستند.
یادگیری تکنیک پس، بازرسی دورهای فشار و تاریخ انقضای کپسول، و از همه مهمتر شناخت مرز میان مبارزه با حریق کوچک و فرار از حریق بزرگ، میتواند در لحظهی بحرانی جان انسانها را نجات دهد. در نهایت هیچ محتوای آموزشی جایگزین آموزش عملی و رسمی ایمنی حریق نمیشود.
تیم تحریریه
دیدگاه شما برای ما ارزشمند است
تمامی حقوق برای سایت چه خبر محفوظ است
