تفاوت کلسترول خوب و بد و راه‌های کنترل آن

کلسترول LDL با رسوب در دیواره رگ‌ها خطر گرفتگی عروق و سکته قلبی را افزایش می‌دهد و به همین دلیل «بد» نامیده می‌شود، در حالی که HDL با جمع‌آوری کلسترول اضافی و انتقال آن به کبد نقش محافظتی دارد. کنترل این تعادل با رژیم غذایی سالم، ورزش منظم و در صورت نیاز دارو امکان‌پذیر است.

کلسترول ماده‌ای چرب و مومی‌شکل است که در تمام سلول‌های بدن وجود دارد و برای ساخت غشای سلولی، برخی هورمون‌ها مانند استروژن و تستوسترون، و ویتامین D ضروری است. بخشی از کلسترول مورد نیاز را کبد می‌سازد و بخشی دیگر از طریق غذاهای حیوانی وارد بدن می‌شود.

از آنجا که کلسترول در آب حل نمی‌شود، برای حرکت در جریان خون به پروتئین‌های ناقل به نام لیپوپروتئین نیاز دارد. دو نوع اصلی این ناقل‌ها، لیپوپروتئین با چگالی کم (LDL) و لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL) هستند که رفتار کاملاً متفاوتی در بدن دارند و همین تفاوت، مبنای تقسیم‌بندی کلسترول «بد» و «خوب» است.

مشکل زمانی آغاز می‌شود که تعادل میان این دو ناقل به هم بخورد؛ یعنی سطح LDL بیش از حد بالا برود یا سطح HDL بیش از حد پایین بیاید. طبق توضیحات انجمن قلب آمریکا (AHA)، این عدم تعادل یکی از عوامل اصلی و قابل‌کنترل بیماری‌های قلبی‌عروقی محسوب می‌شود.

LDL کلسترول را از کبد به سمت سلول‌های بدن حمل می‌کند و در صورت زیاد بودن، در دیواره رگ‌ها رسوب می‌کند؛ به همین دلیل «بد» نامیده می‌شود. HDL برعکس عمل می‌کند و کلسترول اضافی را از رگ‌ها جمع کرده و به کبد بازمی‌گرداند تا دفع شود، بنابراین نقشی محافظتی در برابر بیماری قلبی دارد.

LDL هنگامی که در خون زیاد شود، تمایل دارد در لایه داخلی دیواره شریان‌ها رسوب کند و پلاک‌های چربی تشکیل دهد. با گذشت زمان این پلاک‌ها می‌توانند مسیر خون‌رسانی را باریک کنند و زمینه‌ساز سکته قلبی یا مغزی شوند، به همین دلیل کاهش LDL هدف اصلی اکثر توصیه‌های پیشگیرانه است.

به گفته متخصصان کلیولند کلینیک، هرچه سطح LDL پایین‌تر باشد، ریسک درازمدت بیماری‌های قلبی‌عروقی کمتر خواهد بود؛ به همین دلیل در بیماران پرخطر پزشکان اهداف سخت‌گیرانه‌تری برای این عدد تعیین می‌کنند. کلسترول بالا معمولاً بدون علامت است و تنها با آزمایش خون قابل شناسایی است، همان‌طور که در بحث تعریف فشار خون به زبان ساده نیز به این ویژگی بیماری‌های خاموش قلبی‌عروقی اشاره شده است.

HDL مانند یک سیستم پاک‌سازی عمل می‌کند؛ کلسترول مازاد را از دیواره رگ‌ها و بافت‌ها جمع‌آوری کرده و برای دفع یا بازیافت به کبد منتقل می‌کند. سطح بالاتر HDL معمولاً با ریسک کمتر بیماری قلبی همراه است، هرچند فقط افزایش HDL به‌تنهایی نمی‌تواند جبران‌کننده LDL بسیار بالا باشد.

عوامل مختلفی از جمله فعالیت بدنی، ترک سیگار و مصرف چربی‌های غیراشباع می‌توانند HDL را بهبود بخشند. مطابق اطلاعات کلینیک مایو، سبک زندگی نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ سطح مطلوب هر دو نوع کلسترول دارد.

آزمایش پروفایل چربی خون معمولاً چهار عدد گزارش می‌کند: کلسترول تام، LDL، HDL و تری‌گلیسیرید. به‌طور کلی کلسترول تام و LDL پایین‌تر و HDL بالاتر مطلوب تلقی می‌شود، اما تفسیر دقیق باید با در نظر گرفتن سن، سابقه خانوادگی و سایر ریسک‌فاکتورها توسط پزشک انجام شود.

جدول زیر بر اساس راهنمای عمومی انجمن قلب آمریکا محدوده‌های کیفی هر شاخص را نشان می‌دهد. توجه داشته باشید این اعداد راهنمای کلی هستند و پزشک بر اساس شرایط فردی، اهداف دقیق‌تری تعیین می‌کند.

افرادی که سابقه فشار خون بالا نیز دارند باید توجه بیشتری به این آزمایش‌ها داشته باشند، چرا که کلسترول بالا و فشار خون بالا اغلب هم‌زمان ریسک بیماری قلبی را تشدید می‌کنند؛ توضیحات بیشتر درباره این شاخص در مطلب بهترین میوه‌ها برای کاهش فشار خون آمده است.

رژیم غذایی یکی از قوی‌ترین ابزارهای کنترل کلسترول است. کاهش چربی‌های اشباع و ترانس، افزایش فیبر محلول و مصرف منظم اسیدهای چرب امگا ۳ می‌تواند LDL را کاهش و در برخی موارد HDL را بهبود دهد، بدون آنکه نیاز فوری به دارو باشد.

چربی‌های اشباع که عمدتاً در گوشت قرمز، لبنیات پرچرب و روغن‌های جامد یافت می‌شوند، تولید LDL در کبد را افزایش می‌دهند. چربی‌های ترانس که در برخی غذاهای فرآوری‌شده و سرخ‌کردنی‌های صنعتی وجود دارند، اثر مضاعف دارند؛ هم LDL را بالا می‌برند و هم HDL را کاهش می‌دهند.

به همین دلیل انجمن قلب آمریکا توصیه می‌کند سهم چربی اشباع در رژیم غذایی محدود شود و در حد امکان از چربی‌های ترانس صنعتی به‌طور کامل اجتناب شود. جایگزینی این چربی‌ها با روغن‌های گیاهی غیراشباع مانند روغن زیتون معمولاً به بهبود پروفایل چربی خون کمک می‌کند.

فیبر محلول موجود در جو دوسر، حبوبات، سیب و سایر میوه‌ها می‌تواند بخشی از کلسترول را در روده متصل کند و مانع جذب آن به جریان خون شود. اسیدهای چرب امگا ۳ موجود در ماهی‌های چرب مانند سالمون نیز عمدتاً روی کاهش تری‌گلیسیرید و حمایت از سلامت قلب اثرگذارند.

مصرف روزانه میوه و سبزیجات تازه، جدا از فایده‌اش برای کلسترول، در کنترل فشار خون هم مؤثر است؛ نمونه‌های عملی این مواد غذایی در مطلب قند خون نرمال در سن ۴۰ تا ۶۰ سالگی نیز به تفصیل بررسی شده، چون تغذیه سالم معمولاً هم‌زمان روی چند شاخص متابولیک اثر می‌گذارد.

فعالیت بدنی منظم، به‌ویژه ورزش‌های هوازی مانند پیاده‌روی سریع، دویدن یا شنا، می‌تواند سطح HDL را افزایش و در کنار کاهش وزن به کنترل LDL و تری‌گلیسیرید کمک کند. حتی فعالیت بدنی متوسط و منظم، بدون نیاز به تمرینات شدید، اثرات مثبتی بر پروفایل چربی خون دارد.

بر اساس توصیه‌های عمومی سلامت قلب، حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته برای بزرگسالان پیشنهاد می‌شود. این میزان فعالیت نه‌تنها به کلسترول بلکه به کنترل وزن، فشار خون و قند خون نیز کمک می‌کند و یکی از مقرون‌به‌صرفه‌ترین راه‌های پیشگیری از بیماری‌های قلبی‌عروقی محسوب می‌شود.

نکته مهم این است که نتایج ورزش روی کلسترول معمولاً فوری نیست و ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد تا در آزمایش خون قابل مشاهده شود، بنابراین تداوم در فعالیت بدنی از شدت آن مهم‌تر است.

ژنتیک می‌تواند سطح پایه کلسترول را مستقل از سبک زندگی تحت تأثیر قرار دهد. برخی افراد به دلیل جهش‌های ژنتیکی موروثی، حتی با رژیم غذایی سالم، LDL بسیار بالایی دارند که این وضعیت هایپرکلسترولمی خانوادگی نام دارد و نیاز به پیگیری پزشکی دقیق‌تری دارد.

در این افراد، تغییر سبک زندگی به‌تنهایی معمولاً کافی نیست و پزشک از همان ابتدا ممکن است دارو را در کنار رژیم غذایی و ورزش پیشنهاد دهد. به همین دلیل داشتن سابقه خانوادگی سکته قلبی زودرس یا کلسترول بسیار بالا در بستگان درجه یک، دلیلی برای غربالگری زودتر و دقیق‌تر است.

وقتی تغییر رژیم غذایی و افزایش فعالیت بدنی به‌تنهایی کافی نباشد یا فرد ریسک بالای بیماری قلبی، دیابت یا سابقه خانوادگی قوی داشته باشد، پزشک ممکن است داروهایی مانند استاتین‌ها را تجویز کند. تصمیم نهایی همیشه باید بر اساس ارزیابی فردی پزشک باشد، نه بر اساس یک عدد ثابت.

استاتین‌ها با کاهش تولید کلسترول در کبد عمل می‌کنند و از رایج‌ترین داروهای تجویزی برای کاهش LDL هستند. طبق توضیحات کلیولند کلینیک، تصمیم برای شروع دارو معمولاً ترکیبی از سطح LDL، سن، فشار خون، سابقه سیگار و سایر عوامل خطر قلبی‌عروقی است، نه صرفاً یک عدد در آزمایش.

مصرف خودسرانه یا قطع ناگهانی داروهای کاهنده کلسترول بدون مشورت پزشک توصیه نمی‌شود، چرا که ممکن است روند درمان بیماری‌های قلبی‌عروقی را مختل کند.

بر اساس توصیه انجمن قلب آمریکا، بزرگسالان سالم از سن ۲۰ سالگی باید هر ۴ تا ۶ سال یک‌بار آزمایش کلسترول بدهند، اما افرادی که سابقه خانوادگی، فشار خون بالا، دیابت یا اضافه‌وزن دارند معمولاً باید بازه‌های زمانی کوتاه‌تری را رعایت کنند.

بر اساس گزارش انجمن قلب آمریکا، آزمایش منظم کلسترول یکی از ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه‌ها برای شناسایی زودهنگام ریسک بیماری قلبی است، چون کلسترول بالا معمولاً هیچ علامت هشداردهنده‌ای ندارد و تنها با آزمایش خون قابل تشخیص است.

پزشکان معمولاً توصیه می‌کنند این آزمایش در کنار سایر بررسی‌های دوره‌ای مانند فشار خون و قند خون انجام شود تا تصویر کامل‌تری از ریسک قلبی‌عروقی فرد به دست آید.

کلسترول LDL و HDL دو روی یک سکه‌اند؛ یکی در صورت زیاد بودن خطرساز است و دیگری نقش محافظتی دارد. کنترل این تعادل با ترکیبی از تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم، آگاهی از سابقه خانوادگی و در صورت نیاز دارو امکان‌پذیر است. مهم‌ترین قدم عملی، انجام منظم آزمایش خون و پیگیری نتایج آن با پزشک است، چرا که کلسترول بالا معمولاً بی‌سروصدا پیشرفت می‌کند و تنها راه شناسایی زودهنگام آن، آزمایش دوره‌ای است.

1. American Heart Association — Cholesterol
2. Mayo Clinic — High blood cholesterol
3. Cleveland Clinic — Cholesterol Numbers: What Do They Mean?
4. American Heart Association — How To Get Your Cholesterol Tested