جودو ورزشی رزمی ژاپنی است که بر پایه پرتاب حریف، کنترل روی زمین و فنون تسلیم بنا شده و امتیازها با نامهای ایپون، وازا آری و یوکو ثبت میشوند؛ کمربندها هم در دو گروه کیو (سطوح مبتدی تا پیش از کمربند مشکی با رنگهای مختلف) و دان (سطوح تخصصی کمربند مشکی و بالاتر) دستهبندی میشوند تا میزان تسلط ورزشکار بر فنون را نشان دهند.
- جودو را جیگورو کانو در سال ۱۸۸۲ در توکیو بنیان گذاشت و اصل اصلی آن «حداکثر کارایی با حداقل تلاش» است.
- بالاترین امتیاز مسابقه ایپون نام دارد و با یک پرتاب تمیز و قدرتمند روی پشت حریف یا یک نگهداری بیست ثانیهای ثبت میشود.
- فدراسیون جهانی جودو برای دوره المپیکی ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ امتیاز یوکو را دوباره به سیستم داوری بازگردانده است.
- کمربندهای کیو معمولاً از سفید تا قهوهای مسیر مبتدی تا پیش از کمربند مشکی را نشان میدهند و کمربندهای دان از مشکی تا قرمز، سطوح تخصصی را مشخص میکنند.
- جودو نخستین بار در بازیهای المپیک ۱۹۶۴ توکیو برگزار شد و رشته زنان از المپیک ۱۹۹۲ بارسلون به برنامه رسمی اضافه شد.
- ارتقای کمربند در سطح کیو معمولاً با نظر مربی باشگاه و در سطح دان با آزمون رسمی فدراسیون انجام میشود.
تاریخچه و فلسفه جودو؛ از جیگورو کانو تا امروز
جودو در سال ۱۸۸۲ توسط جیگورو کانو، معلم و مربی ژاپنی، در توکیو و با تأسیس مکتب کودوکان پایهگذاری شد؛ او این ورزش را از ترکیب و اصلاح چند سبک سنتی جوجوتسو ساخت و آن را بر دو اصل فلسفی «سیریوکو زنیو» یعنی حداکثر کارایی با حداقل تلاش و «جیتا کیویی» یعنی سود و رفاه متقابل استوار کرد.
پیش از کانو، جوجوتسو مجموعهای پراکنده از سبکهای دفاع شخصی بود که در دوره سامورایی برای نبرد بدون سلاح آموزش داده میشد و بسیاری از فنون آن به دلیل خطر آسیبهای جدی، امکان تمرین و مسابقه ایمن را نداشتند. کانو با حذف فنون بسیار خطرناک، افزودن اصول آموزشی و تعریف قواعد مشخص برای مسابقه، جودو را به ورزشی تبدیل کرد که هم قابل تمرین روزانه و هم قابل مسابقه رسمی بود.
یکی از تفاوتهای اصلی جودو با جوجوتسو سنتی، تأکید کانو بر جنبه تربیتی و اخلاقی ورزش بود؛ او معتقد بود تمرین جودو باید علاوه بر آمادگی جسمانی، به رشد شخصیت و احترام متقابل ورزشکاران کمک کند. همین نگاه باعث شد جودو در مدارس و دانشگاههای ژاپن جایگاه ویژهای پیدا کند و بهتدریج به کشورهای دیگر نیز راه یابد.
کودوکان که کانو آن را در یک معبد کوچک در توکیو تأسیس کرد، امروز به مرکز جهانی آموزش و صدور درجههای عالی جودو تبدیل شده و بسیاری از قواعد و اصطلاحات فنی رایج در این ورزش، از جمله نام تکنیکها و ساختار درجهبندی کمربندها، از همین مکتب سرچشمه گرفتهاند.
سیستم امتیازدهی جودو؛ ایپون، وازا آری و یوکو چگونه ثبت میشوند
در قوانین رسمی فدراسیون جهانی جودو، امتیازها از بالا به پایین شامل ایپون که بهتنهایی برنده مسابقه را مشخص میکند، وازا آری که دو بار آن معادل یک ایپون است و یوکو که امتیازی کمکی و غیرقابلجمع با وازا آری است، میشوند؛ مسابقه همچنین با اخطارهای تخلف به نام شیدو کنترل میشود.
ایپون زمانی اعلام میشود که یک ورزشکار حریف را با کنترل، سرعت و قدرت کافی عمدتاً روی پشت پرتاب کند؛ در بخش کار روی زمین نیز نگهداری موفق حریف به مدت بیست ثانیه یا بیشتر، یا واداشتن حریف به تسلیم در برابر فن خفهکردن یا قفل مفصل آرنج، ایپون محسوب میشود و بهتنهایی مسابقه را تمام میکند. وازا آری برای پرتابهایی با کیفیت کمی پایینتر از ایپون یا نگهداری کوتاهتر روی زمین ثبت میشود و طبق قاعده همیشگی جودو، دو وازا آری برابر با یک ایپون است.
یکی از تغییرات مهم قوانین داوری که ارزش ذکر جداگانه دارد، بازگشت امتیاز یوکو است؛ این امتیاز که در سال ۲۰۱۷ از قوانین رسمی حذف شده بود، فدراسیون جهانی جودو (IJF) آن را برای چرخه المپیکی ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ دوباره به سیستم داوری بازگرداند. طبق اعلام رسمی این فدراسیون، یوکو برای پرتابهایی که حریف را با زاویه یا کیفیت کمتر از وازا آری روی زمین میاندازد و همچنین برای نگهداری پنج تا نه ثانیهای روی زمین ثبت میشود، اما هرگز با جمعشدن به وازا آری تبدیل نمیشود؛ حتی ده یوکو هم در برابر یک وازا آری برنده نیست. جزئیات این تغییر در گزارش رسمی فدراسیون جهانی جودو منتشر شده است.
برای تخلفات کوچک مانند غیرفعال بودن بیش از حد در مبارزه، خروج عمدی از تشک یا قرار دادن دست روی صورت حریف، داور اخطار شیدو میدهد؛ سومین شیدوی یک ورزشکار در یک مسابقه بهطور خودکار به معنای هانسوکوماکی یعنی محرومیت مستقیم و باخت آن ورزشکار است. اگر مدت زمان اصلی مسابقه با تساوی امتیاز یا نبود هیچ امتیاز فنی به پایان برسد، مبارزه بدون محدودیت زمانی وارد مرحله گلدن اسکور میشود و تنها با ثبت یک امتیاز فنی یا محرومیت حریف پایان مییابد.
مدت زمان استاندارد هر مبارزه در مسابقات رسمی جودو، چه برای مردان و چه برای زنان، چهار دقیقه زمان خالص است؛ این زمان در سالهای اخیر برای هر دو جنسیت یکسان شده تا ساختار مسابقات عادلانهتر و قابل پیشبینیتر باشد.
دستهبندی اصلی فنون جودو؛ پرتاب، نگهداری و فنون تسلیم
فنون جودو در سه گروه اصلی جای میگیرند: ناگه واضا یا فنون پرتاب که حریف را با تعادلزدایی، سرعت و نیرو روی زمین میاندازند؛ کاتامه واضا یا فنون کنترل روی زمین که شامل نگهداری، خفهکردن و قفل مفصل میشود؛ و در کنار این دو، آتمی واضا یا فنون ضربهای که تنها در کاتا آموزش داده میشود و در مسابقه رسمی کاربردی ندارد.
ناگه واضا؛ فنون پرتاب
فنون پرتاب جودو معمولاً بر اساس بخشی از بدن که فن با آن اجرا میشود دستهبندی میگردند: تی واضا یا فنون دست که با کشیدن و هلدادن حریف با دستها انجام میشود، کوشی واضا یا فنون کمر که با چرخاندن حریف روی کمر مهاجم صورت میگیرد، آشی واضا یا فنون پا که با ضربه یا قلابکردن پای حریف تعادل او را بر هم میزند، و سوته میواضا یا فنون فداکردن بدن که مهاجم برای پرتاب حریف عمداً تعادل خود را نیز از دست میدهد. یکی از مهارتهای کلیدی در همه این فنون، کوزوشی یا برهمزدن تعادل حریف پیش از اجرای فن اصلی است که مربیان باتجربه آن را جدا از قدرت بدنی، مهمترین عامل موفقیت در پرتاب میدانند.
کاتامه واضا؛ فنون کنترل روی زمین
فنون کار روی زمین نیز به سه دسته تقسیم میشوند: اوسه کومی یا فنون نگهداری که با کنترل پشت حریف روی تشک اجرا میشود، شیمه واضا یا فنون خفهکردن که با فشار روی گلو یا دو طرف گردن حریف را وادار به تسلیم میکند، و کانستسو واضا یا فنون قفل مفصل که در سطح مسابقات بزرگسالان تنها روی مفصل آرنج مجاز است و اجرای آن روی سایر مفاصل مانند زانو یا مچ پا در قوانین رسمی ممنوع اعلام شده است.
جودو از نظر ساختار فنی با کشتی نیز قابل مقایسه است؛ برای آشنایی با تفاوت قواعد گرفتن و مجاز بودن حمله به پا در دو سبک کشتی المپیکی، میتوان به راهنمای تفاوت قوانین کشتی آزاد و کشتی فرنگی مراجعه کرد.
سیستم درجهبندی کمربندها؛ ترتیب کیو و دان در جودو
درجهبندی جودو در دو گروه کلی انجام میشود: کیو که سطوح مقدماتی تا پیش از کمربند مشکی را با شمارش نزولی نشان میدهد و دان که از کمربند مشکی شروع و با شمارش صعودی تا بالاترین درجههای افتخاری ادامه مییابد؛ رنگ کمربندهای کیو استاندارد جهانی ندارد و بسته به فدراسیون هر کشور میتواند کمی متفاوت باشد.
نظام رنگی کمربندها که امروز در بیشتر باشگاههای دنیا رایج است، ابداع اصلی کودوکان ژاپن نبود؛ این سیستم نخست در دهه ۱۹۲۰ میلادی در انگلستان شکل گرفت و سپس در فرانسه گسترش یافت، به همین دلیل است که فدراسیون جهانی جودو رنگ دقیق کمربندهای کیو را برای کشورهای عضو یکسانسازی نکرده است. با این حال، ترتیب کلی زیر در بسیاری از فدراسیونها از جمله ایران با اندکی تفاوت رعایت میشود.
| کمربند | سطح | معنای کلی |
|---|---|---|
| سفید | کیو ۶ | تازهکار؛ آشنایی با اصول ایمنی سقوط و آداب پایه تمرین |
| زرد | کیو ۵ | آشنایی اولیه با فنون ساده پرتاب و تعادل |
| نارنجی | کیو ۴ | تسلط نسبی بر چند فن پایه پرتاب و کنترل ساده روی زمین |
| سبز | کیو ۳ | توانایی ترکیب فنون پرتاب و کار روی زمین در تمرین آزاد |
| آبی | کیو ۲ | درک نسبتاً کامل از اصول کوزوشی و تاکتیک مبارزه |
| قهوهای | کیو ۱ | آخرین سطح پیش از کمربند مشکی؛ آمادگی برای آزمون دان |
| مشکی | دان ۱ تا ۵ | سطوح تخصصی؛ تسلط کامل بر فنون پایه و پیشرفته و مربیگری |
| قرمز و سفید (مرجانی) | دان ۶ تا ۸ | درجههای ارشد؛ معمولاً مربیان و داوران باسابقه بینالمللی |
| قرمز | دان ۹ و ۱۰ | بالاترین درجههای افتخاری؛ تعداد دارندگان آن در جهان بسیار محدود است |
در سطوح نوجوانان، بسیاری از فدراسیونها بهجای قهوهای از کمربند بنفش برای درجههای نزدیک به کیو یک استفاده میکنند تا تفاوت سنی ورزشکاران در نظر گرفته شود.
نحوه ارتقای کمربند در جودو
ارتقا در سطوح کیو معمولاً زیر نظر مربی باشگاه و بر اساس حضور منظم در تمرین، اجرای درست فنون مشخصشده برای هر رنگ و گاهی یک آزمون داخلی ساده انجام میشود، اما ارتقا به کمربند مشکی و درجههای بالاتر دان تنها با آزمون رسمی زیر نظر فدراسیون ملی یا بینالمللی جودو ممکن است.
آزمون درجههای دان معمولاً چند بخش دارد: نمایش فنون کاتا بهصورت هماهنگ با یک همتمرین، شرکت در جلسات راندوری یا تمرین آزاد برای ارزیابی سطح فنی واقعی، و در بسیاری از فدراسیونها سابقه شرکت در مسابقات رسمی. برای درجههای ارشد دان، عواملی مانند سابقه مربیگری، خدمت به توسعه جودو و گاهی سن ورزشکار نیز در تصمیمگیری کمیته درجهبندی مؤثر است، به همین دلیل رسیدن به کمربندهای قرمز و سفید یا قرمز خالص معمولاً چند دهه فعالیت مستمر میطلبد.
یک نکتهای که مربیان باتجربه اغلب به شاگردان تازهکار یادآوری میکنند این است که رنگ کمربند بهتنهایی نشانه توانایی واقعی در یک مبارزه نیست؛ کمربند بیشتر معیاری برای سازماندهی آموزش و ایمنی همتمرینی است، در حالی که عملکرد واقعی در مسابقه به عواملی مانند تایمینگ، آمادگی جسمانی و تجربه رقابتی هم بستگی زیادی دارد.
ساختار درجهبندی مبتنی بر کیو و دان تنها به جودو محدود نیست و بسیاری از هنرهای رزمی دیگر از جمله تکواندو نیز نسخهای از همین سیستم را برای نشاندادن پیشرفت ورزشکار به کار میگیرند؛ علاقهمندان به مقایسه این دو ورزش میتوانند به راهنمای تکواندو مراجعه کنند.
ساختار مسابقات المپیکی و بینالمللی جودو
جودو نخستین بار در بازیهای المپیک ۱۹۶۴ توکیو و تنها برای مردان برگزار شد، از دور بعدی بهطور موقت از برنامه کنار رفت و از المپیک ۱۹۷۲ مونیخ برای همیشه به برنامه رسمی بازگشت؛ رشته زنان نیز پس از حضور آزمایشی در المپیک ۱۹۸۸ سئول، از المپیک ۱۹۹۲ بارسلون بهطور رسمی و با مدال به برنامه اضافه شد.
در ساختار فعلی المپیک، مسابقات جودو در هفت رده وزنی مردان و هفت رده وزنی زنان برگزار میشود و از بازیهای المپیک توکیو نیز یک رویداد تیمی مختلط به برنامه اضافه شده که در آن هر کشور با ترکیبی از ورزشکاران زن و مرد در ردههای وزنی گوناگون به مصاف حریفان میرود. در سطح جهانی نیز فدراسیون جهانی جودو هر سال مسابقات قهرمانی جهان و مجموعهای از تورنمنتهای گرندپری و گرندسلم را برگزار میکند که امتیاز آنها مستقیماً در رتبهبندی جهانی و سهمیه المپیک ورزشکاران مؤثر است.
جودو در کنار کشتی و بوکس، یکی از قدیمیترین ورزشهای رزمی برنامه المپیک محسوب میشود؛ علاقهمندان به مقایسه قوانین امتیازدهی این رشتهها میتوانند به راهنمای بوکس نیز سر بزنند.
طبق اطلاعات رسمی منتشرشده در وبسایت کمیته بینالمللی المپیک، برگزاری منظم رقابتهای ردهسنی و لیگهای ملی زیر نظر فدراسیونهای کشوری، مسیر اصلی شناسایی و آمادهسازی ورزشکاران برای رسیدن به سطح المپیکی به شمار میرود.
جودو ورزشی است که فلسفه تربیتی جیگورو کانو را با نظامی دقیق از قوانین امتیازدهی و درجهبندی ترکیب کرده است. شناخت تفاوت ایپون، وازا آری و یوکو کمک میکند تماشای یک مسابقه رسمی قابل فهمتر شود و آشنایی با ترتیب کمربندهای کیو و دان، مسیر پیشرفت هر ورزشکار را از نخستین جلسه تمرین تا بالاترین درجههای افتخاری روشن میکند. با توجه به بازنگریهای اخیر در قوانین داوری، پیگیری اعلامیههای رسمی فدراسیون جهانی جودو برای هر عالقهمند و مربی ضروری است.
تفاوت ایپون و وازا آری در جودو چیست؟
یوکو در جودو چیست و چرا دوباره به قوانین بازگشت؟
بعد از کمربند قهوهای چه کمربندی میآید؟
رسیدن به کمربند مشکی جودو چقدر طول میکشد؟
آیا رنگ کمربندهای کیو در همه کشورها یکسان است؟
مسابقات جودو در چند رده وزنی برگزار میشود؟
- فدراسیون جهانی جودو (IJF)؛ گزارش رسمی تغییرات قوانین داوری
- کمیته بینالمللی المپیک؛ توضیح قوانین و تاریخچه جودو
- دانشنامه ویکیپدیا؛ نظام درجهبندی جودو
