داغ کردن بیش از حد موتور خودرو معمولاً به دلیل افت یا نشتی مایع خنککننده، خرابی ترموستات، ایراد در واترپمپ، گرفتگی رادیاتور یا از کار افتادن فن خنککننده رخ میدهد. در موارد جدیتر نیز ترکیدگی واشر سرسیلندر عامل اصلی است. تشخیص دقیق علت، نیازمند بررسی گام به گام اجزای سیستم خنککاری موتور است.
- شایعترین علت داغ کردن موتور، افت یا نشتی مایع خنککننده است؛ سطح آن باید فقط در حالت سرد موتور بررسی شود.
- ترموستاتی که در حالت بسته گیر کرده، مانع گردش مایع خنککننده میشود و دمای موتور را در عرض چند دقیقه بالا میبرد.
- خرابی واترپمپ یا شل شدن تسمه محرک آن، گردش مایع خنککننده در بلوک موتور را متوقف میکند.
- گرفتگی داخلی یا خارجی رادیاتور، دفع گرما را مختل میکند؛ حتی اگر سطح مایع خنککننده طبیعی باشد.
- خرابی فن خنککننده معمولاً در ترافیک شهری یا توقف طولانی خودش را نشان میدهد، نه در سرعت بالا.
- ترکیدگی واشر سرسیلندر جدیترین و پرهزینهترین علت است و معمولاً با دود سفید از اگزوز و روغن شیریرنگ همراه میشود.
نحوه عملکرد سیستم خنککاری موتور خودرو
سیستم خنککاری موتور با گردش مداوم مایع خنککننده بین بلوک موتور و رادیاتور، دمای احتراق را در محدوده ایمن نگه میدارد. واترپمپ این مایع را به گردش درمیآورد، ترموستات مسیر جریان را کنترل میکند، رادیاتور گرمای اضافی را به هوا منتقل میکند و فن در دورهای پایین موتور جریان هوا را تأمین میکند.
در حالت عادی، موتور خودرو در محدوده دمایی معینی بهترین عملکرد را دارد؛ نه چندان سرد که روانکاری و احتراق دچار مشکل شود و نه چندان داغ که قطعات فلزی دچار انبساط بیش از حد شوند. مایع خنککننده، ترکیبی از آب و ضدیخ، از داخل بلوک سیلندر و سرسیلندر عبور میکند و گرمای حاصل از احتراق را جذب میکند.
ترموستات دریچهای است که تا رسیدن موتور به دمای کاری باز نمیشود تا موتور سریعتر گرم شود؛ طبق گزارش Virginia Tire and Auto، این قطعه معمولاً در دمایی نزدیک به نود و سه درجه سانتیگراد باز میشود. پس از باز شدن ترموستات، مایع داغ به سمت رادیاتور هدایت میشود، در آنجا با عبور از پرههای فلزی و جریان هوای ایجاد شده توسط حرکت خودرو یا فن خنک شده و دوباره به موتور بازمیگردد.
واترپمپ که معمولاً توسط تسمه دینام یا تسمه تایم به حرکت درمیآید، وظیفه فشار دادن مایع خنککننده در کل مسیر را برعهده دارد. اگر هر یک از این اجزا یعنی رادیاتور، ترموستات، واترپمپ یا فن دچار نقص شود، تعادل حرارتی موتور به هم میخورد و دمای آن به سرعت بالا میرود.
افت یا نشتی مایع خنککننده؛ شایعترین علت داغ کردن موتور
افت سطح مایع خنککننده، چه به دلیل نشتی و چه به دلیل تبخیر تدریجی، رایجترین علت داغ کردن موتور در بیشتر خودروهاست. وقتی مقدار کافی مایع در سیستم گردش نکند، گرمای موتور بهدرستی جذب و دفع نمیشود و دمای آن در مدت کوتاهی بالا میرود.
نشتی میتواند از چند نقطه رخ دهد: ترک خوردگی رادیاتور، پوسیدگی و ترک شلنگهای خنککاری، شل شدن بستهای اتصال، نشتی از کاسهنمد واترپمپ یا حتی نشتی داخلی از ناحیه واشر سرسیلندر. رنگ روشن مایع خنککننده که معمولاً سبز، زرد، صورتی یا قرمز است و بوی شیرین مشخصه آن، تشخیص لکه روی زمین پارکینگ را ساده میکند.
یک نکته مهم این است که سطح مایع خنککننده باید همیشه در حالت سرد بودن موتور بررسی شود؛ باز کردن درپوش مخزن یا رادیاتور در حالی که موتور داغ است، به دلیل فشار بالای سیستم، خطر سوختگی جدی دارد. اگر افت مایع خنککننده مکرر است اما هیچ لکهای زیر خودرو دیده نمیشود، احتمال نشتی داخلی مثلاً به داخل محفظه احتراق وجود دارد که باید توسط تعمیرگاه بررسی شود.
ترموستات خراب که در حالت بسته گیر کرده است
وقتی ترموستات در حالت بسته گیر میکند، مسیر عبور مایع خنککننده به سمت رادیاتور بسته میماند و مایع داغ فقط در بلوک موتور در گردش میماند. نتیجه این وضعیت، بالا رفتن سریع و ناگهانی دمای موتور است، حتی اگر سطح مایع خنککننده کاملاً طبیعی باشد.
یکی از نشانههای رایج این ایراد، بالا رفتن ناگهانی عقربه دما در چند دقیقه اول حرکت است، در حالی که شلنگ بالایی رادیاتور همچنان سرد باقی میماند. تعمیرکاران معمولاً برای بررسی سریع، دمای دو شلنگ ورودی و خروجی رادیاتور را پس از چند دقیقه گرم شدن موتور با دست مقایسه میکنند؛ اگر یکی داغ و دیگری سرد باشد، احتمال گیر کردن ترموستات زیاد است.
خوشبختانه تعویض ترموستات نسبت به بسیاری از تعمیرات دیگر موتور، قطعهای ارزان و کاری نسبتاً ساده است و تأخیر در تعویض آن میتواند به قطعات گرانتری مانند واشر سرسیلندر آسیب برساند.
خرابی واتر پمپ (پمپ آب موتور)
واترپمپ قلب سیستم خنککاری است و مسئولیت به گردش درآوردن مایع خنککننده در کل موتور را برعهده دارد. فرسودگی پروانه داخلی، خرابی بلبرینگ محور یا نشتی از کاسهنمد آن باعث میشود گردش مایع کند یا کاملاً متوقف شود و موتور به سرعت داغ کند.
واترپمپها معمولاً پس از عبور از صد هزار کیلومتر بیشتر مستعد خرابی هستند، هرچند کیفیت قطعه و شرایط رانندگی هم در طول عمر آن تأثیر دارد. صدای زوزه یا جیرجیر از ناحیه جلوی موتور، لرزش غیرعادی پولی واترپمپ و مشاهده لکه مایع خنککننده دقیقاً زیر محل نصب پمپ، از نشانههای رایج خرابی آن است.
از آنجا که واترپمپ در بسیاری از خودروها همراه با تسمه تایم تعویض میشود، بسیاری از تعمیرگاهها توصیه میکنند در زمان تعویض تسمه تایم، واترپمپ نیز بدون توجه به وضعیت ظاهریاش تعویض شود تا از باز شدن مجدد موتور در آینده نزدیک جلوگیری شود.
گرفتگی رادیاتور؛ رسوب داخلی یا مسدود شدن مسیر عبور هوا
حتی اگر تمام اجزای دیگر سیستم خنککاری سالم باشند، رادیاتور گرفته نمیتواند گرما را بهدرستی دفع کند. این گرفتگی یا از داخل، یعنی رسوبهای معدنی و زنگزدگی ناشی از مایع خنککننده کهنه، رخ میدهد یا از بیرون، یعنی تجمع خاک، حشرات و برگ روی پرههای رادیاتور.
استفاده طولانیمدت از آب معمولی بهجای مایع خنککننده استاندارد یا تعویض نکردن آن طبق دوره تعیینشده کارخانه، باعث تشکیل رسوب در لولههای داخلی رادیاتور میشود و سطح مقطع عبور مایع را کم میکند. از سوی دیگر، در رانندگی طولانی در جادههای خاکی یا پارک زیر درختان، ذرات ریز روی پرههای بیرونی رادیاتور مینشینند و جریان هوا را کاهش میدهند. شستوشوی دورهای بیرون رادیاتور با آب و هوا، و تعویض بهموقع مایع خنککننده طبق فاصله زمانی توصیهشده در دفترچه راهنما، سادهترین راه پیشگیری از این مشکل است.
خرابی یا عملکرد نادرست فن خنککننده
فن خنککننده وظیفه تأمین جریان هوا از روی رادیاتور را در سرعت پایین یا هنگام توقف خودرو برعهده دارد؛ جایی که حرکت خودرو بهتنهایی هوای کافی ایجاد نمیکند. خرابی موتور فن، رله، فیوز مربوطه یا سنسور دمایی که فن را فعال میکند، باعث میشود خودرو دقیقاً در ترافیک یا پشت چراغ قرمز داغ کند.
یک نشانه کلیدی برای تشخیص این ایراد آن است که خودرو در سرعت بالا و بزرگراه مشکلی ندارد، اما در ترافیک شهری یا پشت چراغ قرمز عقربه دما بالا میرود؛ چون در آن شرایط، تنها فن است که باید جریان هوا را تأمین کند. در برخی خودروهای قدیمیتر که از فن مکانیکی با کلاچ ویسکوز استفاده میکنند، فرسودگی همین کلاچ میتواند باعث کاهش سرعت چرخش فن و کاهش کارایی خنککاری شود.
ترکیدگی واشر سرسیلندر؛ جدیترین و پرهزینهترین علت داغ کردن موتور
واشر سرسیلندر، سرسیلندر را به بلوک موتور آببندی میکند و مسیرهای مایع خنککننده، روغن و احتراق را از هم جدا نگه میدارد. وقتی این واشر پاره یا سوراخ شود، مایع خنککننده میتواند وارد محفظه احتراق شده یا با روغن موتور مخلوط شود؛ اتفاقی که هم علت داغ کردن است و هم پیامد آن.
طبق توضیح شرکت CRC Industries، از رایجترین نشانههای این ایراد، خروج دود غلیظ و سفیدرنگ با بوی شیرین از اگزوز (ناشی از سوختن مایع خنککننده در سیلندر) و ظاهر شیری و کفآلود روغن موتور روی گیج روغن است. حباب زدن رادیاتور بلافاصله پس از روشن شدن موتور و افت مکرر مایع خنککننده بدون هیچ لکهای زیر خودرو نیز از نشانههای دیگر است.
به گفته بسیاری از تعمیرکاران، تفاوت اصلی این علت با موارد قبلی در هزینه است؛ تعمیر یا تعویض واشر سرسیلندر معمولاً نیازمند باز کردن کامل سرسیلندر است و اگر داغ کردن مکرر باعث تاب برداشتن سرسیلندر شده باشد، هزینه تعمیر بهمراتب بالاتر میرود. به همین دلیل، رسیدگی زودهنگام به علتهای سادهتر داغ کردن موتور، در عمل از رسیدن به این مرحله جلوگیری میکند.
چگونه علت داغ کردن موتور خودروی خود را تشخیص دهیم
تشخیص علت دقیق داغ کردن موتور با بررسی چند نکته ساده در حالت سرد موتور شروع میشود: سطح و رنگ مایع خنککننده، وجود لکه یا بوی سوختگی زیر خودرو، عملکرد فن هنگام روشن بودن کولر یا در ترافیک، و زمان دقیق بروز داغ کردن؛ یعنی در حرکت آرام یا در سرعت بالا.
بررسی سطح و رنگ مایع خنککننده
پس از سرد شدن کامل موتور، ترجیحاً چند ساعت پس از خاموش شدن، سطح مخزن مایع خنککننده را با علائم روی بدنه مخزن مقایسه کنید. رنگ کدر، قهوهای یا دارای ذرات معلق، نشانه رسوب یا اختلاط با روغن است و باید توسط تعمیرکار بررسی شود.
گوش دادن به صدای فن و بررسی عملکرد رادیاتور
با روشن بودن موتور و کولر در حالت پارک، باید صدای روشن شدن فن را پس از چند دقیقه بشنوید. اگر فن روشن نمیشود یا پرههای بیرونی رادیاتور پر از خاک و برگ است، احتمال زیاد بخشی از مشکل به همین دو مورد برمیگردد. روشن شدن همزمان چراغ چک انجین در این شرایط اهمیت موضوع را بیشتر میکند؛ در مطلب دلایل روشن شدن چراغ چک انجین علل رایجتر این چراغ هشدار را بررسی کردهایم.
توجه به زمانبندی داغ کردن موتور
اگر داغ کردن فقط در ترافیک یا سرعت پایین رخ میدهد، احتمال ایراد فن بیشتر است. اگر در هر شرایطی، از جمله بزرگراه، رخ میدهد، احتمال افت مایع خنککننده، خرابی ترموستات یا واترپمپ مطرحتر است. جدول زیر برای مرور سریعتر، رایجترین علتها را بر اساس نشانه اصلی و سطح فوریت تعمیر خلاصه کرده است.
| علت | نشانه اصلی | سطح فوریت و هزینه تقریبی |
|---|---|---|
| افت یا نشتی مایع خنککننده | لکه رنگی و بوی شیرین زیر خودرو | فوریت متوسط، هزینه معمولاً کم |
| ترموستات گیر کرده در حالت بسته | بالا رفتن ناگهانی دما در دقایق اول حرکت | فوریت متوسط، هزینه کم تا متوسط |
| خرابی واترپمپ | صدای زوزه از جلوی موتور، نشتی زیر پولی | فوریت بالا، هزینه متوسط |
| گرفتگی رادیاتور | داغ کردن تدریجی در طول زمان | فوریت متوسط، هزینه کم تا متوسط |
| خرابی فن خنککننده | داغ کردن فقط در ترافیک یا توقف | فوریت متوسط، هزینه کم تا متوسط |
| ترکیدگی واشر سرسیلندر | دود سفید از اگزوز، روغن شیریرنگ | فوریت بسیار بالا، هزینه بالا |
اگر عقربه دما در حین رانندگی بالا رفت چه باید کرد
به محض مشاهده بالا رفتن غیرعادی عقربه دما یا روشن شدن چراغ هشدار دما، باید در اولین فرصت ایمن، خودرو را به کنار جاده هدایت کرده و موتور را خاموش کنید. ادامه رانندگی با موتور داغ، خطر آسیب دائمی به سرسیلندر و واشر آن را بهشدت افزایش میدهد.
طبق توصیه Motorist Assurance Program، پس از توقف ایمن و خاموش کردن موتور، باید صبر کنید تا موتور کاملاً خنک شود، که معمولاً دستکم بیست تا سی دقیقه زمان میبرد. در هیچ شرایطی درپوش رادیاتور یا مخزن مایع خنککننده را در حالی که موتور هنوز داغ است باز نکنید؛ فشار داخل سیستم میتواند مایع داغ را به بیرون پرتاب کند و باعث سوختگی شدید شود. پس از خنک شدن کامل، سطح مایع خنککننده را بررسی کنید و در صورت مشاهده افت شدید یا نشتی مشخص، بهجای ادامه مسیر با خودروی شخصی، برای یدککشی یا کمک جادهای تماس بگیرید.
- در اولین فرصت ایمن، به کنار جاده بروید و موتور را خاموش کنید
- درپوش رادیاتور یا مخزن مایع خنککننده را باز نکنید تا موتور کاملاً خنک شود
- در صورت امکان، بخاری خودرو را روی حداکثر دما روشن کنید تا بخشی از گرمای موتور دفع شود
- پس از خنک شدن، سطح مایع خنککننده را بررسی و در صورت نیاز به مقدار کم اضافه کنید
- در صورت مشاهده نشتی واضح، بوی سوختگی یا دود، برای امداد خودرو یا یدککش تماس بگیرید
- تا مشخص شدن علت دقیق داغ کردن، از ادامه رانندگی طولانی خودداری کنید
داغ کردن موتور خودرو تقریباً همیشه ریشه در یکی از اجزای سیستم خنککاری دارد: افت یا نشتی مایع خنککننده، ترموستات گیر کرده، واترپمپ فرسوده، رادیاتور گرفته یا فن خراب. در موارد پیشرفتهتر، همین علتهای ساده در صورت رسیدگی نشدن، میتوانند به آسیب واشر سرسیلندر منجر شوند که هزینه تعمیر آن بهمراتب بالاتر است. توجه به زمان و شرایط بروز داغ کردن، همراه با بررسی ساده سطح و رنگ مایع خنککننده، در بیشتر موارد مسیر را برای تشخیص علت اصلی روشن میکند.
برای آمادهسازی کلیتر خودرو در فصل گرم، مطلب نکات نگهداری خودرو در گرمای تابستان را هم بخوانید؛ و اگر موتور خودرو پس از سابقه داغ کردن، مصرف سوخت بالاتری هم پیدا کرده، در علت افزایش ناگهانی مصرف سوخت خودرو دلایل رایج آن را بررسی کردهایم.
آیا رانندگی کوتاه با موتور کمی داغ مشکلی ندارد؟
چرا موتور فقط در ترافیک داغ میکند اما در بزرگراه مشکلی ندارد؟
آیا اضافه کردن آب معمولی بهجای مایع خنککننده استاندارد مشکلی دارد؟
چطور بفهمیم مشکل از ترموستات است یا واترپمپ؟
آیا داغ کردن موتور همیشه به معنای خرابی واشر سرسیلندر است؟
بعد از رفع علت داغ کردن، چه زمانی میتوان دوباره با خودرو رانندگی کرد؟
- Virginia Tire and Auto، «6 Reasons Your Car Is Overheating»، vatire.com
- Motorist Assurance Program، «How to Diagnose and Fix Overheating Problems»، motorist.org
- CRC Industries، «Spotting Blown Head Gasket Symptoms»، crcindustries.com
