میکروترنزکشن چیست و چرا بازی‌های رایگان اینقدر روی آن حساب باز کرده‌اند؟

میکروترنزکشن به خریدهای کوچک و مکرر درون یک بازی گفته می‌شود؛ از پوسته و اسکین گرفته تا جعبه شانسی و ارتقای سریع پیشرفت. بازی‌های رایگان (F2P) روی این خریدها حساب باز می‌کنند چون قیمت ورودی صفر است و تنها راه درآمدزایی، ترغیب بخشی از بازیکنان به پرداخت مکرر و طولانی‌مدت است.

در مدل رایگان یا فری تو پلی، خود بازی هزینه‌ای ندارد، پس درآمد باید از جای دیگری بیاید؛ راه‌حل صنعت این بوده که بخش کوچکی از بازیکنان، معروف به «نهنگ»، مبالغ قابل توجهی خرج کنند تا هزینه توسعه و نگهداری بازی برای همه، از جمله کسانی که هیچ‌وقت پول خرج نمی‌کنند، تامین شود.

این منطق را می‌توان به یک هرم ساده تشبیه کرد. در پایین هرم، اکثریت قریب به اتفاق بازیکنان قرار دارند که هرگز پول واقعی خرج نمی‌کنند یا فقط یک یا دو خرید کوچک انجام می‌دهند؛ این گروه با حضور خودشان جامعه بازی را زنده نگه می‌دارند، در چت‌ها و مسابقات شرکت می‌کنند و باعث می‌شوند بازی برای بازیکنان پرخرج هم جذاب باقی بماند. در میانه هرم، گروهی قرار دارند که گاه‌به‌گاه خرید می‌کنند، مثلاً یک بتل‌پس یا چند آیتم تزیینی در ماه. اما نوک هرم را همان نهنگ‌ها تشکیل می‌دهند؛ بازیکنانی که ممکن است هر ماه صدها یا حتی هزاران دلار خرج کنند.

مقالات مرتبط :

گیم و بازی ۱۴۰۵/۰۵/۲۸

راهنمای خرید مانیتور گیمینگ؛ ریفرش‌ریت چند هرتز کافی است؟

گیم و بازی ۱۴۰۵/۰۵/۱۶

فرق PUBG Mobile و Free Fire در چیست و کدام برای گوشی ضعیف مناسب‌تر است؟

پژوهشی که به‌تازگی در نشریه علمی Frontiers in Public Health منتشر شده و توسط پژوهشگرانی به سرپرستی مارکوس مشیک انجام شده، نشان می‌دهد در نمونه بررسی‌شده از بازیکنان نوجوان، «پرخرج‌ترین ده درصد» بخش عمده کل هزینه‌کردهای درون‌بازی را به خود اختصاص می‌دهند. به گزارش خبرگزاری Frontiers، همین پژوهش نشان داد هزینه‌کرد سنگین محدود به خانواده‌های مرفه نیست و در میان بازیکنانی با سطوح درآمدی متفاوت دیده می‌شود. این الگو دقیقاً همان چیزی است که مدل کسب‌وکار F2P را ممکن می‌کند؛ نه نیاز به این‌که همه بازیکنان خرج کنند، بلکه کافی است گروهی کوچک اما پایدار، هزینه بقیه را جبران کند.

برندن سینکلر، سردبیر ارشد نشریه تخصصی صنعت بازی گیمزایندستری‌بیز، در گفت‌وگویی که رادیوی سی‌بی‌سی آن را منتشر کرده، توضیح می‌دهد چون میکروترنزکشن‌ها کسب‌وکاری به این بزرگی ساخته‌اند، اعتراض بخشی از بازیکنان معمولاً شنیده نمی‌شود؛ چرا که ارقام درآمدی رو به رشد، برای ناشران بازی مهم‌تر از نارضایتی صدای بلند اما اقلیت است. این مشاهده کارشناسی، به گزارش CBC Radio، دقیقاً همان دلیلی است که باوجود انتقادهای مکرر بازیکنان در شبکه‌های اجتماعی، این مدل درآمدی همچنان گسترش پیدا می‌کند.

میکروترنزکشن‌ها به چهار دسته اصلی تقسیم می‌شوند؛ آیتم‌های صرفاً تزیینی که تعادل بازی را تغییر نمی‌دهند، تقویت‌کننده‌هایی که سرعت پیشرفت را بالا می‌برند، جعبه‌های شانسی با نتیجه تصادفی، و بتل‌پس که ترکیبی از چند مکانیزم دیگر است. هر کدام از این مدل‌ها اثر متفاوتی روی تجربه بازی و کیف پول بازیکن می‌گذارند.

این دسته شامل اسکین شخصیت، افکت‌های ویژه، رقص پیروزی و آیتم‌های ظاهری دیگری است که هیچ برتری رقابتی ایجاد نمی‌کنند و فقط ظاهر بازیکن را متفاوت نشان می‌دهند. بازی‌هایی مثل Fortnite و Valorant عمدتاً روی همین مدل تکیه دارند، چون منتقدان و رگولاتورها آن را عادلانه‌ترین شکل میکروترنزکشن می‌دانند؛ کسی که پول بیشتری خرج می‌کند، فقط زیباتر به‌نظر می‌رسد، نه قوی‌تر بازی می‌کند.

در این مدل، بازیکن با پرداخت پول می‌تواند زمان لازم برای رسیدن به یک هدف را کوتاه کند؛ مثل خرید تجربه اضافه، منابع بازی یا حذف تایمرهای انتظار در بازی‌های موبایل مزرعه‌ای و استراتژیک. این روش گاهی به «پرداخت برای پیروزی» یا Pay to Win نزدیک می‌شود، به‌خصوص در بازی‌های رقابتی که تقویت‌کننده‌ها می‌توانند مستقیماً روی نتیجه یک مسابقه اثر بگذارند و همین موضوع، بحث درباره عادلانه بودن رقابت میان بازیکنان پولی و رایگان را دامن می‌زند.

جعبه شانسی یا لوت‌باکس، بسته‌ای است که در ازای پول باز می‌شود اما محتوای دقیق آن از قبل مشخص نیست؛ ممکن است یک آیتم معمولی باشد یا یک اسکین کمیاب با احتمال بسیار پایین. بازی‌های ژاپنی موبایل با مکانیزم گاچا نسخه پیشرفته‌تری از همین ایده را دنبال می‌کنند، جایی که بازیکن برای کشیدن یک شخصیت یا سلاح نادر، بارها و بارها پول خرج می‌کند. همین ابهام در احتمال برد است که جعبه‌های شانسی را از نظر بسیاری از پژوهشگران و نهادهای قانون‌گذار به قمار شبیه می‌کند، موضوعی که در ادامه همین مطلب به آن می‌پردازیم.

بتل‌پس یک مسیر پاداش فصلی است که برخلاف جعبه شانسی، جوایز آن از پیش مشخص است و بازیکن دقیقاً می‌داند در ازای پرداخت و بازی کردن چه چیزی به دست می‌آورد. این مدل را می‌توان نسخه شفاف‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر میکروترنزکشن دانست؛ برای بررسی دقیق‌تر این‌که آیا خرید بتل‌پس واقعاً به‌صرفه است یا نه، مطلب بتل‌پس چیست و آیا خرید آن در بازی‌های آنلاین ارزش دارد؟ را در چک‌خبر بخوانید.

برای مقایسه سریع‌تر این چهار مدل، جدول زیر منطق کار و یک نمونه شناخته‌شده از هر کدام را نشان می‌دهد.

اثرگذاری میکروترنزکشن‌ها اتفاقی نیست؛ طراحان بازی از تله‌های روان‌شناختی شناخته‌شده‌ای مثل ترس از دست دادن فرصت، وابستگی به سرمایه‌گذاری قبلی و پاداش‌های متغیر و غیرقابل پیش‌بینی استفاده می‌کنند؛ همان سازوکارهایی که در روان‌شناسی قمار هم دیده می‌شوند و مغز را به ادامه دادن ترغیب می‌کنند.

ترس از دست دادن فرصت یا FOMO، وقتی شکل می‌گیرد که یک آیتم یا رویداد فقط برای مدت محدودی در دسترس است. این محدودیت زمانی باعث می‌شود بازیکن به‌جای تصمیم‌گیری منطقی درباره نیاز واقعی‌اش، سریع و تحت فشار خرید کند تا فرصت را از دست ندهد. در کنار آن، هزینه هدررفته یا سانک کاست باعث می‌شود کسی که مقداری پول یا زمان در بازی سرمایه‌گذاری کرده، ادامه دادن، حتی با هزینه بیشتر، توجیه‌پذیرتر به نظرش برسد.

اما شاید مهم‌ترین مکانیزم، برنامه پاداش متغیر باشد؛ همان اصلی که ماشین‌های اسلات در کازینوها روی آن ساخته شده‌اند. وقتی نتیجه یک خرید، مثل باز کردن جعبه شانسی، از قبل مشخص نیست، مغز انسان نسبت به حالتی که همیشه یک پاداش ثابت می‌گیرد، فعال‌تر و مشتاق‌تر واکنش نشان می‌دهد. پژوهش‌های متعددی که رفتار قماربازی را با جعبه‌های شانسی مقایسه کرده‌اند، به همین شباهت ساختاری اشاره کرده‌اند؛ حتی اگر پول واقعی مستقیماً به یک جایزه پولی تبدیل نشود، الگوی روانی درگیر شدن با آن بسیار به قمار شبیه است.

یک لایه دیگر، پاداش ورود روزانه و مأموریت‌های زمان‌دار است. وقتی بازی هر روز چیزی کوچک به شما می‌دهد اما تهدید می‌کند در صورت غیبت آن را از دست می‌دهید، رفتار ورود روزانه تقویت می‌شود، حتی وقتی واقعاً حال و حوصله بازی کردن ندارید. مجموع این عوامل، باعث می‌شود بازی‌های رایگان بدون این‌که کسی مجبور به خرید شود، درصد بالایی از بازیکنان را در چرخه بازگشت مداوم نگه دارند و فرصت خرید را همیشه پیش چشم آن‌ها بگذارند.

به دلیل شباهت ساختاری جعبه‌های شانسی به قمار، چند کشور اروپایی وارد عمل شده‌اند؛ بلژیک از سال ۲۰۱۸ فروش جعبه شانسی پولی را غیرقانونی اعلام کرده، هلند در حال بررسی راه‌های قانونی برای محدود کردن آن است و بریتانیا فعلاً به یک دستورالعمل داوطلبانه صنعتی بسنده کرده است.

کمیسیون قمار بلژیک در سال ۲۰۱۸ رسماً اعلام کرد جعبه‌های شانسی پولی، ناقض قانون قمار این کشور هستند. به گزارش موسسه حقوقی Clifford Chance، بلژیک تنها کشور اروپایی است که به‌طور صریح این مکانیزم را غیرقانونی کرده، هرچند پژوهش‌های بعدی نشان داده‌اند اجرای این ممنوعیت با چالش‌های جدی روبه‌رو بوده و بسیاری از ناشران همچنان از راه‌های مختلف آن را دور می‌زنند. هلند هم مسیر مشابهی را دنبال کرده؛ پس از سال‌ها بحث حقوقی درباره این‌که آیا جعبه‌های شانسی FIFA در حکم بازی شانسی هستند یا نه، چند حزب سیاسی هلندی در سال ۱۴۰۱ خورشیدی طرحی برای سخت‌گیری بیشتر یا ممنوعیت کامل این مکانیزم ارائه کردند.

بریتانیا رویکرد متفاوتی در پیش گرفته است. دولت این کشور در تابستان ۱۴۰۱ خورشیدی تصمیم گرفت به‌جای اصلاح قانون قمار، از صنعت بازی بخواهد خودش را تنظیم کند. در نتیجه همین تصمیم، انجمن صنعت بازی بریتانیا (UKIE) در ژوئیه ۲۰۲۳ یازده اصل راهنما برای جعبه‌های شانسی منتشر کرد؛ از جمله الزام افشای وجود جعبه شانسی پیش از خرید، نمایش شفاف احتمال دریافت هر آیتم، کنترل والدین برای جلوگیری از خرید کودکان زیر هجده سال و بازپرداخت آسان‌تر برای خریدهای غیرمجاز. به گزارش موسسه حقوقی Lewis Silkin، این اصول صرفاً داوطلبانه هستند و هیچ ضمانت اجرایی مشخصی برای شرکت‌هایی که از آن‌ها پیروی نمی‌کنند وجود ندارد؛ دولت بریتانیا اعلام کرده اثربخشی این دستورالعمل را ارزیابی می‌کند و در صورت ناکافی بودن، گزینه قانون‌گذاری الزامی همچنان روی میز باقی می‌ماند.

نکته مشترک در همه این واکنش‌های قانونی، نگرانی از تاثیر جعبه‌های شانسی روی کودکان و نوجوانان است؛ گروهی که هم به لحاظ مالی آسیب‌پذیرترند و هم درک کمتری از احتمال واقعی برد و باخت دارند. همین نگرانی باعث شده حتی کشورهایی که هنوز ممنوعیت کامل وضع نکرده‌اند، حداقل الزامات شفافیت و کنترل والدین را در دستور کار قرار دهند.

بهترین دفاع در برابر طراحی‌های تشویق‌کننده به خرج بیش‌ازحد، آگاهی از خود مکانیزم است؛ پیش از هر خرید از خودتان بپرسید آیا واقعاً به آن آیتم نیاز دارید یا صرفاً تحت فشار زمان محدود یا FOMO تصمیم می‌گیرید، و برای هزینه‌کرد در بازی‌ها یک سقف ماهانه مشخص در نظر بگیرید.

یک قدم عملی، جدا کردن بودجه سرگرمی از بودجه اصلی زندگی است؛ همان‌طور که برای سینما یا کنسرت بودجه مشخصی کنار می‌گذارید، برای خریدهای درون‌بازی هم یک رقم ثابت ماهانه تعیین کنید و از آن فراتر نروید. اگر متوجه شدید غالباً برای فرار از احساس عقب‌ماندگی یا از دست دادن یک رویداد محدود خرید می‌کنید، نه برای لذت واقعی از آیتم، این نشانه خوبی است که باید کمی مکث کنید. همچنین بهتر است پیش از خرید هر جعبه شانسی، نرخ افت یا احتمال دریافت آیتم‌های نادر را در تنظیمات بازی یا سایت رسمی سازنده بررسی کنید؛ بسیاری از بازی‌های بزرگ امروز، به‌خصوص پس از فشارهای قانونی اروپا، این اطلاعات را منتشر می‌کنند.

انتخاب پلتفرم خرید بازی هم می‌تواند در مدیریت هزینه‌ها اثر داشته باشد؛ برخی فروشگاه‌ها امکانات بهتری برای کنترل خرید، بازپرداخت یا مشاهده تاریخچه تراکنش فراهم می‌کنند. اگر هنوز مطمئن نیستید کدام فروشگاه دیجیتال برای خریدهای بازی مناسب‌تر است، مطلب مقایسه Steam و Epic Games Store؛ کدام برای خرید بازی به‌صرفه‌تر است؟ در چک‌خبر می‌تواند کمک‌کننده باشد. در بازی‌های موبایل هم که بیشترین حجم میکروترنزکشن را دارند، آگاهی از تفاوت مدل‌های درآمدی اهمیت دارد؛ برای نمونه‌ای از این تفاوت‌ها، نگاهی به فرق PUBG Mobile و Free Fire در چیست و کدام برای گوشی ضعیف مناسب‌تر است؟ بیندازید.

در نهایت، اگر با کودک یا نوجوانی زندگی می‌کنید که بازی‌های رایگان انجام می‌دهد، فعال کردن کنترل والدین و نیاز به تایید پیش از هر خرید، یکی از موثرترین راه‌ها برای جلوگیری از خریدهای ناخواسته یا تحت‌فشار است. بسیاری از پلتفرم‌های کنسول، موبایل و کامپیوتر امروز این گزینه را به‌صورت پیش‌فرض یا با چند تنظیم ساده در اختیار قرار می‌دهند.

میکروترنزکشن‌ها نتیجه یک معامله ساده هستند؛ بازی رایگان در ازای این‌که بخشی از بازیکنان، مکرر و طولانی‌مدت خرج کنند. این مدل با ترکیبی از آیتم‌های تزیینی، تقویت‌کننده پیشرفت، جعبه شانسی و بتل‌پس، از ابزارهای روان‌شناختی شناخته‌شده‌ای مثل ترس از دست دادن فرصت و پاداش متغیر بهره می‌برد تا بازیکنان را در چرخه بازگشت مداوم نگه دارد. همین شباهت به سازوکارهای قمار باعث شده بلژیک، هلند و بریتانیا هرکدام با شدت متفاوتی وارد عمل شوند، هرچند هنوز هیچ استاندارد جهانی یکسانی برای این موضوع وجود ندارد. بهترین راه محافظت از خودتان یا خانواده‌تان، شناخت دقیق این مکانیزم‌ها و تعیین یک بودجه مشخص پیش از ورود به هر بازی رایگان است.

Frontiers in Public Health، گزارش پژوهشی درباره هزینه‌کرد سنگین در بازی‌های رایگان و پیامدهای آن

Clifford Chance، تحلیل حقوقی وضعیت جعبه‌های شانسی در بلژیک و هلند

Lewis Silkin، معرفی اصول راهنمای صنعت بازی بریتانیا درباره جعبه‌های شانسی