سنگ کیسه صفرا به رسوبهای سخت و کوچکی گفته میشود که داخل کیسه صفرا شکل میگیرند و در بسیاری از افراد اصلاً علامتی ایجاد نمیکنند؛ اما وقتی مجرای صفراوی را مسدود کنند، درد ناگهانی و شدید در بالای شکم، بهویژه بعد از غذاهای چرب، همراه با تهوع و استفراغ بروز میکند.
مهمترین علامت سنگ کیسه صفرا دردی ناگهانی و رو به تشدید در قسمت بالا و راست شکم یا مرکز شکم زیر جناغ سینه است که میتواند به کتف راست یا بین دو کتف نیز منتشر شود و معمولاً بین سی دقیقه تا چند ساعت طول میکشد.
به گفته کلینیک مایو، این حالت که «کولیک صفراوی» نامیده میشود، زمانی رخ میدهد که یک سنگ در مجرای صفراوی گیر میکند و مسیر خروج صفرا را میبندد. طبق اطلاعات کلینیک مایو، این درد اغلب بیست تا سی دقیقه پس از صرف یک وعده غذایی پرچرب آغاز میشود و میتواند بهطور ناگهانی و با شدت زیاد ظاهر گردد.
این نوبتهای درد معمولاً بعد از فروکش کردن، برای مدتی از بین میروند، اما در بسیاری از افراد بعد از چند هفته یا چند ماه دوباره بازمیگردند و همین تکرار الگوی درد یکی از نشانههای شناسایی سنگ کیسه صفرا نزد پزشک است.
نه؛ بخش بزرگی از افراد مبتلا به سنگ کیسه صفرا هیچ علامتی ندارند و این سنگها معمولاً بهصورت اتفاقی و در جریان یک سونوگرافی شکمی برای بررسی موضوعی دیگر کشف میشوند و اصطلاحاً «سنگ خاموش» نام دارند.
طبق برآورد کلینیک مایو، تنها پانزده تا بیست و پنج درصد از افرادی که سنگ کیسه صفرا دارند، در طول ده تا پانزده سال آینده دچار علامت میشوند. به همین دلیل، اگر سنگی بهصورت اتفاقی و بدون هیچ درد یا ناراحتی کشف شود، معمولاً پزشک بهجای جراحی فوری، روش مشاهده و پیگیری دورهای را پیشنهاد میدهد.
با این حال، وجود سنگ خاموش به این معنا نیست که هرگز مشکلساز نخواهد شد؛ به همین دلیل آشنایی با تفاوت درد گوارشی معمول با علائم هشدار سنگ کیسه صفرا اهمیت دارد. برای مثال کسانی که با درد شدید معده در خانه دستوپنجه نرم میکنند، گاهی تصور میکنند مشکل از معده است، در حالیکه منشأ درد کیسه صفرا بوده است.
اگر درد شکم بیش از چند ساعت ادامه یابد و با تب، لرز، ضربان قلب سریع، زردی پوست یا سفیدی چشم، ادرار تیره یا مدفوع کمرنگ همراه شود، باید بدون فوت وقت به اورژانس مراجعه کرد، زیرا این نشانهها میتوانند به انسداد مجرای صفراوی یا التهاب کیسه صفرا اشاره داشته باشند.
بر اساس اطلاعات کلیولند کلینیک، بیمارانی که حساسیت مداوم در ربع فوقانی راست شکم دارند و همزمان تب یا افزایش تعداد گلبولهای سفید خون در آزمایش نشان میدهند، باید سریعتر مورد بررسی پزشک قرار گیرند. تجربه بالینی نشان میدهد که تأخیر در درمان التهاب کیسه صفرا میتواند خطر پارگی یا عفونت گسترده را افزایش دهد.
در صورت عدم درمان، انسداد ناشی از سنگ کیسه صفرا میتواند منجر به کولهسیستیت یا التهاب کیسه صفرا، التهاب لوزالمعده که به آن پانکراتیت گفته میشود، عفونت مجاری صفراوی موسوم به کولانژیت، و در موارد نادر التهاب کبد شود. هرکدام از این عوارض میتوانند وضعیت بیمار را وخیم کرده و نیازمند بستری فوری باشند.
سنگ کیسه صفرا زمانی شکل میگیرد که ترکیب صفرا به هم بخورد؛ یعنی کلسترول یا بیلیروبین بیش از حد در صفرا وجود داشته باشد یا کیسه صفرا بهدرستی تخلیه نشود، و عواملی مانند جنسیت، سن، وزن، رژیم غذایی و سابقه خانوادگی احتمال بروز آن را افزایش میدهند.
زنان تا سه برابر بیشتر از مردان در سنین باروری، یعنی تقریباً بین بیست تا پنجاه سالگی، به سنگ کیسه صفرا مبتلا میشوند؛ زیرا استروژن میتواند سطح کلسترول صفرا را بالا ببرد. طبق گزارش کلیولند کلینیک، بیش از بیست و پنج درصد از زنان بالای شصت سال سنگ کیسه صفرا دارند، در حالیکه در مردان این خطر معمولاً پس از شصت سالگی افزایش مییابد.
چاقی و اضافهوزن از مهمترین عوامل خطر شناختهشده هستند، زیرا میزان کلسترول ترشحشده به صفرا را بالا میبرند. بهطور متناقض، کاهش وزن بسیار سریع، مانند رژیمهای بسیار کمکالری یا جراحی چاقی، نیز خطر تشکیل سنگ را افزایش میدهد؛ زیرا کبد در این شرایط کلسترول بیشتری آزاد میکند. رژیم غذایی سرشار از چربیهای ناسالم و فیبر پایین نیز از عوامل مؤثر است، و در مقابل الگوهای غذایی متعادل مانند رژیم مدیترانهای که سرشار از فیبر، سبزیجات و چربیهای سالم است، میتواند نقش محافظتی داشته باشد.
پزشک معمولاً با شرححال دقیق درد و معاینه شکم شروع میکند، اما تشخیص قطعی سنگ کیسه صفرا از طریق سونوگرافی شکمی انجام میشود که ابزاری ساده، سریع و بدون درد برای مشاهده مستقیم سنگها و ضخامت دیواره کیسه صفرا است.
در کنار سونوگرافی، آزمایش خون برای بررسی شمارش گلبولهای سفید، آنزیمهای کبدی و بیلیروبین نیز درخواست میشود تا مشخص شود آیا التهاب یا انسداد فعالی وجود دارد یا نه. در مواردی که تشخیص روشن نیست یا مشکوک به عوارضی مانند انسداد مجرای مشترک باشد، از روشهای تصویربرداری تکمیلی مانند امآرآی مجاری صفراوی یا سیتیاسکن استفاده میشود.
درمان سنگ کیسه صفرا بسته به شدت علائم متفاوت است؛ سنگهای بدون علامت معمولاً فقط پیگیری میشوند، درد خفیف تا متوسط با تغییر رژیم غذایی و گاهی دارو کنترل میشود، اما در موارد علامتدار مکرر یا وقوع عوارض، برداشتن جراحی کیسه صفرا قطعیترین راهحل است.
در سنگهای خاموش که هیچ علامتی ایجاد نمیکنند، به گفته کلیولند کلینیک نیازی به مداخله فوری نیست و پزشک صرفاً وضعیت را با معاینات دورهای زیر نظر میگیرد، مگر آنکه علائم جدیدی بروز کند.
داروهایی مانند اورسودیول میتوانند سنگهای کوچک کلسترولی را بهمرور حل کنند، اما این روند ممکن است ماهها تا سالها طول بکشد و پس از قطع دارو، احتمال بازگشت سنگها نسبتاً بالاست، به همین دلیل این روش معمولاً برای بیمارانی در نظر گرفته میشود که کاندید مناسبی برای جراحی نیستند.
کولهسیستکتومی، یعنی برداشتن کامل کیسه صفرا، معمولاً به روش لاپاراسکوپی و از طریق چند برش کوچک انجام میشود و اکثر بیماران ظرف یک تا دو روز مرخص میشوند. بدن بهخوبی بدون کیسه صفرا کار میکند، زیرا صفرا مستقیماً از کبد به روده کوچک هدایت میشود. به گفته کلیولند کلینیک، جراحی همچنان تنها راهحل قطعی و بلندمدت برای جلوگیری از بازگشت سنگهای علامتدار است.
حفظ وزن متعادل، پرهیز از رژیمهای لاغری بسیار سریع، مصرف منظم فیبر و سبزیجات، کاهش چربیهای اشباع شده و فعالیت بدنی منظم، مهمترین اقدامهایی هستند که میتوانند احتمال تشکیل سنگ کیسه صفرا را کاهش دهند.
وعدههای غذایی منظم نیز اهمیت دارند، زیرا حذف وعدهها باعث میشود کیسه صفرا برای مدت طولانیتری تخلیه نشود و صفرا غلیظتر شود. کاهش وزن تدریجی، در حدود نیم تا یک کیلوگرم در هفته، نسبت به کاهش وزن بسیار سریع، خطر بسیار کمتری برای تشکیل سنگ ایجاد میکند. افزودن غلات کامل، حبوبات و روغنهای سالم مانند روغن زیتون به رژیم غذایی روزانه نیز از راهکارهای مؤثر شناخته میشود.
سنگ کیسه صفرا در بسیاری از موارد بدون هیچ علامتی باقی میماند و فقط بهصورت اتفاقی کشف میشود، اما وقتی سنگی مسیر صفرا را مسدود کند، دردی ناگهانی و شدید در بالای شکم بههمراه تهوع بروز میکند که اغلب بعد از غذاهای چرب تشدید میشود. تب، لرز، زردی پوست یا دردی که بیش از چند ساعت طول بکشد، از نشانههای هشداردهندهای هستند که نباید نادیده گرفته شوند و نیازمند مراجعه فوری به پزشکاند. شناخت عوامل خطر مانند جنسیت، سن، اضافهوزن و کاهش وزن سریع، همراه با رعایت یک رژیم غذایی متعادل و فعالیت بدنی منظم، میتواند نقش مؤثری در پیشگیری از تشکیل سنگهای جدید ایفا کند. در نهایت، تصمیم درباره نیاز به درمان دارویی یا جراحی باید با مشورت پزشک متخصص و بر اساس شدت و تکرار علائم گرفته شود.
تیم تحریریه
دیدگاه شما برای ما ارزشمند است
تمامی حقوق برای سایت چه خبر محفوظ است
